Het Vrijheidsbeeld op Liberty Island in de New York Bay, van beeldhouwer Frédéric Auguste Bartholdi.

Vrijheidsbeeld in New York: Baken van hoop

Het Vrijheidsbeeld op Liberty Island in de New York Bay, van beeldhouwer Frédéric Auguste Bartholdi. FOTO EPA

Het Vrijheidsbeeld – Liberty Enlightening the World – in New York is misschien wel het beroemdste standbeeld ter wereld. Maar symboliseert het nog steeds die zo gewenste vrijheid?

Liberty Enlightening the World . Dat is de officiële naam van het standbeeld dat in 1886 in New York gereedkwam. Het is nu haast niet meer voor te stellen, maar destijds was het bruin. Het beeld is van brons, en het duurde een paar jaar voor het zijn patina kreeg en zo blauwgroen werd als het nu is.

Wat weten we van dit beeld, dat aan de ene kant dé verbeelding is van vrijheid, maar aan de andere kant alleen nog maar een landmark van New York lijkt te zijn?

Het idee voor het beeld is van de Franse politicoloog Edouard de Laboulaye, deskundig op het gebied van de Amerikaanse grondwet en abolisionist (voorstander van de afschaffing van slavernij). De Fransman was een groot bewonderaar van Abraham Lincoln en lid van de Union League Club. De Union werd gevormd door de Noordelijke staten van Amerika, die streden tegen het Zuiden en tegen uitbreiding van slavernij naar nieuwe, Westelijke staten. De Laboulaye was ook oprichter van de Franse anti-slavernij sociëteit, die onder meer geld inzamelde voor vrijgemaakten.

In 1865 won de Union de Amerikaanse Burgeroorlog en werd de slavernij afgeschaft. De Laboulaye hoopte dat hij Frankrijk ertoe kon bewegen de Amerikanen een geschenk te geven, en daarmee de Fransen aan te zetten hun eigen politieke systeem te bekritiseren. Frankrijk was op dat moment nog verdeeld tussen monarchisten en Verlichtingsdenkers, die democratie nastreefden.

Tweedehandsje

Een van de medestanders van De Laboulaye was de beeldhouwer Frédéric Auguste Bartholdi. Hij werd al snel de aangewezen man het geschenk, een monument, te maken. Beide mannen waren het erover eens dat Liberty niet een soort oproep tot revolutie moest uitstralen, maar juist een meer gematigd karakter moest hebben. De verbroken ketenen om de enkels van het beeld zijn (bijna symbolisch) half verstopt in haar kleed.

In 1870 had Bartholdi het prototype eigenlijk al klaar. Dat staat in Jardin de Luxembourg en was bedoeld als reusachtige vuurtoren ter ere van de opening van het Suezkanaal in 1869, maar Egypte had daar geen geld voor. Liberty Enlightening the World is dus eigenlijk een tweedehandsje. Vaak wordt het beeld toegeschreven aan Gustave Eiffel, (van de gelijknamige toren in Parijs), maar die maakte slechts de gietijzeren constructie.

Het beeld werd in 1884 voltooid in Frankrijk en daarna in 350 delen verscheept naar Amerika. Toen daar twee jaar later het voetstuk gereed was (ontworpen door de Amerikaanse architect Richard Morris Hunt), kon het opgebouwd worden. Op 28 oktober 1886 werd het monument op Liberty Island, Manhattan ingehuldigd.

Joodse dichteres

Om geld in te zamelen voor dat voetstuk doneerde de joodse dichteres Emma Lazarus in 1883 haar gedicht The New Colossus voor een veiling. In dat gedicht beschrijft ze het Vrijheidsbeeld als een baken van hoop, een warm welkom in de nieuwe wereld voor migranten die uit erbarmelijke omstandigheden vluchtten. Met zijn 46 meter (inclusief sokkel 93 meter) was het op dat moment het hoogste bouwwerk in de stad.

Hoewel het gedicht destijds weinig aandacht kreeg, werd het sonnet van Lazarus in 1903 in een koperen plaat op het voetstuk aangebracht. Vooral de regel Give me your tired, your poor , zou getuigen van de Amerikaanse gastvrijheid.

Maar die vrijheid en gastvrijheid waren helemaal niet zo algemeen en hartelijk. Hoewel de slavernij wettelijk was afgeschaft, eindigden racisme en discriminatie niet na 1886. Voor vrijgemaakten was het beeld eerder een symbool van pijn, en slechts een klein beginnetje van werkelijke gelijkheid en rechtvaardigheid.

En ook die Amerikaanse gastvrijheid was niet altijd even groot. Esther Safran Foer graaft voor haar boek Ik wil je laten weten dat we er nog zijn (zie ook de boekenpagina in deze bijlage) in de logboeken van het schip waarmee zij en haar ouders in 1949 naar de Verenigde Staten reisden. Ze komt erachter dat de VS na 1945 wel vluchtelingen vervoerden, maar naar andere – gastvrijere – landen. Pas in 1948 openen de VS hun deuren voor ontheemden. ‘Nou ja, die deuren werden op een kier gezet’’, schrijft ze.

‘Antisemitisch’

De wet – Displaced Persons Act – bepaalde dat er tussen 1948 en 1950 tweehonderdduizend mensen mochten worden toegelaten. De wet werd daarna met twee jaar verlengd. ‘Het beleid was schaamteloos antisemitisch; er werden slechts tachtigduizend joden toegelaten, en de wet zou niet minder dan tienduizend voormalige nazi’s de kans hebben gegeven om naar de VS te komen’, schrijft ze.

Om in de Verenigde Staten te worden toegelaten moest een ontheemde op 22 december 1945 in Duitsland, Oostenrijk of Italië zijn geweest. Foer schrijft: ‘De meeste joodse overlevenden uit Polen en de Sovjet-Unie hadden niet voldoende tijd gehad om al voor het eind van 1945 zo ver naar het westen te reizen.’ Haar vader liet zich bovendien registreren als ‘eersteklas arbeider’, want 30 procent van de tot de VS toegelaten immigranten moest boer zijn. ‘Dat was een subtiele manier om joden te discrimineren, die in veel gevallen geen land mochten bezitten’, aldus Foer.

Dit lezend voelt het - met terugwerkende kracht - pijnlijk dat het gedicht op de sokkel van Lady Liberty van een joodse dichteres was.

Strijders voor vrijheid

Behalve New York hebben meer grote steden een standbeeld voor de vrijheid. Zo staat er een La Libertad in Santa Cruz (Bolivia), in Trujillo (Peru) en in Buenos Aires (Brazilië). En kennen Bordeaux, Boedapest en San Marino hun eigen vrijheidsbeeld. In Zuid-Afrika staan tientallen monumenten die de afschaffing van apartheid herdenken, en daar zijn een aantal beelden van vrijheidsstrijders als Nelson Mandela en Steve Biko bij.

loading

In Nederland kennen we standbeelden voor vrijheidsdenkers als Spinoza en Theo van Gogh. En ook Aletta Jacobs past in dit rijtje. Elders kiezen landen of steden voor de meer symbolische duif als teken van vrijheid of vrede, zoals in Azerbeidzjan, Luxemburg, Malaga (waar Picasso de vleugel van de duif weergeeft als een uitgestoken hand) en in Medellin, Colombia.

loading

loading

loading

Medellin staat vol met kunst van Botero, na drugsbaron Pablo Escobar de bekendste Colombiaan. Op het Boteroplein werd zijn eerste Bird of peace in 1995 opgeblazen door guerillastrijders, waarbij twaalf mensen omkwamen. In plaats van het te verwijderen, liet Fernando Botero het beeld staan, en plaatste er een nieuw exemplaar naast.

loading

Je kunt deze onderwerpen volgen
Beeldende kunst
Plus artikel gelezen
Je las zojuist een artikel.
Onbeperkt PREMIUM-artikelen lezen?

Lees nu PREMIUM vanaf € 1,15 per week. Je krijgt dan onbeperkt toegang tot al onze artikelen, video’s, columns en meer.

Probeer PREMIUM direct