Voor wie zorgen heeft over het klimaat duren de winters te kort en worden de lentes te lang. Toch biedt de wisseling van de seizoenen nog steeds hoop op verandering en iets nieuws.

Onze kat is krols, we merken het aan alles. Ze loopt ons voor de voeten en miauwt bijna de hele dag. Ze maakt een rusteloze indruk, die niet door het serveren van brokjes of prakkie kan worden getemperd. Ze biedt zich aan, wil ‘iets’ dat door een ingreep niet mogelijk is. Kortom, het voorjaar is begonnen.

De oude Grieken kennen er een uitdrukking voor: Persephone is terug. Daarmee verwijzen ze naar het mythische verhaal over de ontvoering van Persephone, dochter van Demeter, godin van de landbouw en de gewassen. Die werd meegenomen door Hades, god van de onderwereld, toen ze bloemen aan het plukken was. Hij trok haar op zijn wagen en sleurde haar de duisternis in.

loading  

Moeder Demeter schoof haar werk aan de kant en startte een zoektocht. Dat leidde tot een kou en honger op aarde die zelfs oppergod Zeus verontrustte. De mensen brachten hem niet langer hun ‘heerlijke eergeschenken en offergaven’. Zeus sommeerde Hades om Persephone terug te geven.

Hades bleek daar onder voorwaarden toe bereid: Persephone moest een maaltijd met hem eten. Niet wetende dat wie in de onderwereld voedsel tot zich neemt eeuwig in die onderwereld moet blijven, at ze zes granaatappelpitten. Hades stelde een tweede voorwaarde voor een terugkeer: Persephone mocht slechts tijdelijk naar haar moeder.

Oppergod Zeus bedacht een verlossend compromis. Persephone zou voortaan een deel van het jaar bij Hades in de duisternis wonen en een ander deel bij Demeter. Die liet uit blijdschap en dankbaarheid tijdens de terugkeer van haar dochter alles weer groeien en bloeien.

loading  

Vergeleken met deze mythe is onze verklaring voor de wisseling van de seizoenen minder spectaculair. Wij kijken op ons deel van de aardbol naar klokken en kalenders. Daardoor weten we dat de lente ieder jaar op 20 maart begint, als dag en nacht in tijd even lang duren. In de dagen die volgen, wint het licht van de duisternis. Na 21 juni is dat weer voorbij.

Lente is het seizoen van het lengende licht. En van de lust en de krolsheid. Eind vijftiende eeuw inspireerde het de Italiaanse renaissanceschilder Sandro Botticelli tot het beroemde schilderij La primavera . Het doek toont een en al opwinding en vruchtbaarheid. Dansende meisjes. Een jongeling die naar verse vruchten reikt. Cupido die zijn pijl richt. Een zwangere vrouw.

Opvallend zijn drie figuren rechts in het schilderij. We zien een grauwe schim die zich aan een vrouw vergrijpt, net als Hades. Volgens kunsthistorici gaat het om Zephyrus, god van de westenwind. Door zijn daad verandert de vrouw in Flora, godin van de lente. Bij Botticelli was er blijkbaar geweld nodig om de winter te doen veranderen.

loading  

Bijna een jaar geleden, op 18 maart, stuurde de Britse kunstschilder David Hockney vanuit zijn verblijfplaats Normandië een afbeelding van een iPad-tekening naar de National Portrait Gallery in Londen. Hij voegde er een kort commentaar bij: Do remember they can’t cancel spring – Onthoud dat ze de lente niet kunnen annuleren.

De museumdirecteur in Londen begreep de boodschap goed. Kort daarvoor had hij vanwege de coronapandemie een tentoonstelling moeten afblazen. Hij plaatste de afbeelding van Hockney – narcissen in het gras – op Instagram en meldde dat de 82-jarige kunstenaar in isolatie aan het werk bleef en het ontspringen van de lente in de gaten hield.

Het bericht werd veel gedeeld via sociale media. Kranten zagen het als hart onder de riem en steun in de rug voor mensen in lockdown. Het gebruik van het woord ‘ze’ had tegelijkertijd iets venijnigs. ‘Ze’ kunnen van alles bedenken, maar het leven gaat door.

loading  

Isabella Werkhoven legde de lente van 2020 vast in Spring at the neigbours . We zien, om met F. Jacobse en Tedje van Es te spreken, een tuin vol scheurgras die nooit winterklaar is gemaakt. Toch is de lente begonnen. We zien een struik met witte bloempjes, een stermagnolia. We zien langs de muur van de buren kale takken wachten tot de tijd rijp is. En we zien narcissen.

Net als bij Hockney zijn de narcissen van Werkhoven boodschappers van een nieuw begin. Wie een beetje thuis is in beeldende kunst weet dat het ook symbolen zijn van liefde en hoop. Vaak zijn ze aangebracht op altaarstukken als verwijzing naar de kruisiging en wederopstanding van Christus. Niet voor niets wordt dat verhaal jaarlijks in de lente verteld: na het lijden volgt de verlossing, na de dood het eeuwig leven.

Voor het zover is, is het Palmpasen. Reinhart Dozy verbeeldde het feest in 1944 door kinderen in Elp te schilderen die met haantjes op een stokkie de intocht van Jezus in Jeruzalem herdenken en op zijn beurt de uittocht van de joden uit Egypte herdacht. Het bijbehorende liedje gaat over vruchtbaarheid: ‘Palm Pasen, Palm Pasen/ Versier je groene tak/ Met linten en met eieren/ De klokken bim bam beieren’. Zo groeit alles in elkaar, natuur en religie.

loading  

In de achttiende eeuw won een nieuwe wetenschap terrein: meteorologie, de studie van weer en klimaat en de gevolgen daarvan op de landbouw en volksgezondheid. Om het praten en discussiëren te vergemakkelijken werd tijdens een bijeenkomst in Mannheim – vermoedelijk in 1781 – door de Societas Meteorologica Palatina besloten drie opeenvolgende kalendermaanden als één seizoen te beschouwen.

Sindsdien kennen we naast de astronomische lente ook de meteorologische lente. Bij de laatste is niet de zonsop- en ondergang doorslaggevend, maar een combinatie van overeenkomstige weersomstandigheden zoals wind, zon en temperatuur. Om het overzichtelijk en meetbaar te houden, hanteren meteorologen op voorspraak van de geleerden in Mannheim 1 maart als begin van de lente.

Vraag is hoe lang indeling van de Societas Meteorologica Palatina nog houdbaar blijft. Het verschil tussen winter en lente lijkt de laatste decennia steeds kleiner te worden. Hoewel de winter volgens meteorologen op 1 december begint en drie maanden moest duren, waren er in Nederland slechts zeven echt winterse dagen. Alleen tussen 8 en 14 februari sneeuwde en vroor het stevig. Daarvoor en daarna zoemden de muggen en dartelden de lammetjes.

loading  

Persephone was dus al eerder en vaker terug. Haar moeder, Demeter, godin van de landbouw, zou er blij mee zijn geweest. Net als oppergod Zeus voor wie een lange lente meer offers en geschenken oplevert. De werkelijkheid is zorgelijker. Volgens wetenschappers leidt het dolgedraaide zaaien en oogsten van de mens tot een gevaarlijke verandering van het klimaat: steeds hogere temperaturen en extreem-grillige weerfenomenen.

Toen David Teniers de Jonge in 1660 het vierluik De vier jaargetijden schilderde leek daar geen sprake van. Zijn Lente toont een overzichtelijke overgang van grijs naar kleur met voorbereidende werkzaamheden in de nadagen van de winter voor het vertier van de naderende zomer. Gerrit Benner schilderde de wisseling der seizoenen vierhonderd jaar later op een meer abstracte en toch vergelijkbare manier. Zijn Spiegeling uit 1969 toont twee zonnen naast elkaar: een koude en een warme.

loading  

George Orwell schreef in 1946 een essay over de pad, voor velen een lelijk en angstaanjagend dier, want slijmerig en glibberig. Orwell, altijd geïnteresseerd in wat door anderen achteloos wordt vertrapt, promoveerde de pad tot hét verschijnsel van de lente. Vooral het op elkaar kruipen in de modder fascineerde hem. Als Botticelli in de onderwereld had durven kijken, had hij hun paring kunnen schilderen.

Bij Orwell wordt de belofte van de lente verbonden aan permanente zorgen over politiek en samenleving. Hij vraagt zich af of het afkeurenswaardig is om te genieten van het voorjaar ‘terwijl we allemaal zuchten in de kluisters van het kapitalisme’. Vertaald naar nu: of we niets beters te doen hebben dan zwijmelen bij de krokussen, de lijster, de koekoek en de sleedoorn nu onze leefwereld wordt bedreigd?

Het antwoord is verrassend voor een schrijver die met arbeiders afdaalde in kolenmijnen en in 1936 naar het front in Spanje trok om tegen fascisten te vechten. ‘Als een mens niet kan genieten van de terugkeer van de lente, waarom zou hij dan gelukkig kunnen zijn in een utopische staat waarin hij nauwelijks meer hoeft te werken?’

‘Hoe dikwijls heb ik naar het paren van de padden staan kijken met in mijn gedachten al die belangrijke personen die me zouden beletten hiervan te genieten, als ze dat konden. Maar gelukkig kunnen ze dat niet’, schrijft Orwell. ‘Zolang je niet echt ziek bent, honger lijdt, bang bent of achter de muren van een gevangenis of vakantiekamp zit, is de lente nog steeds de lente.’

Je hoeft er niet eens voor op het platteland te wonen. Zelfs in de meest naargeestige straat zijn er tekens dat het voorjaar is. Het zit in het blauw van de lucht, het groen van het gras, het geel van de narcissen en het wit van de de krokussen. Het is een kwestie van kijken en willen zien.

Je kunt deze onderwerpen volgen
Beeldende kunst
Plus artikel gelezen
Je las zojuist een artikel.
Onbeperkt PREMIUM-artikelen lezen?

Lees nu PREMIUM vanaf € 1,15 per week. Je krijgt dan onbeperkt toegang tot al onze artikelen, video’s, columns en meer.

Probeer PREMIUM direct