Judith onthooft Holofernes (1611), Artemisia Gentileschi.

Omkijken naar vrouwen: moet de kunstgeschiedenis herschreven worden?

Judith onthooft Holofernes (1611), Artemisia Gentileschi.

Diversiteit betekent ook meer aandacht voor kunst gemaakt door vrouwen. Moet de kunstgeschiedenis herschreven worden? Wellicht helpt een herontdekking. En een boek.

loading  

Vorig jaar werd de invoering van het vrouwenkiesrecht in 1919 herdacht. Vooruitlopend vroeg de redactie van kunstmagazine SeeAllThis zeven vrouwen, onder wie Marlene Dumas en Francine Houben, naar kunstenaars die zij bewonderen. Het leidde tot een bijzonder zomernummer getiteld 99 geniale vrouwen in de kunst .

Het bijzondere zat ook, of misschien wel vooral, in een uitvoerig artikel over Fountain , een kunstwerk uit 1917. Al meer dan een eeuw wordt dit urinoir van porselein gezien als een van de belangrijkste moderne kunstwerken ooit. Vrijwel iedereen verbindt het met Marcel Duchamp.

In SeeAllThis werd het iconische werk op basis van overtuigende argumenten toegeschreven aan een vrouw, Elsa von Freytag-Loringhoven. ,,Nu blijkt dat de moderne kunst een oermoeder heeft, geen aartsvader, is het tijd om de canon van de kunstgeschiedenis te herschrijven”, concludeerde SeeAllThis -initiator Nicole Ex.

Minnaar op een rots

De positie van de vrouw in de canon van de kunstgeschiedenis is ondergeschikt aan die van mannen. Dat wil niet zeggen dat voor kunst van vrouwen nauwelijks aandacht is. Reeds in 77 na Christus schreef Plinius de oudere over het bestaan van Kora van Sicyon, een vrouw die zevenhonderd jaar eerder op een rots haar minnaar zou hebben getekend.

Maar het is waar, de aandacht voor kunst van vrouwen is van recente datum. Een van de eersten die het onderwerp in kaart probeerde te brengen, was Walter Shaw Sparrow, een man, een kunst- en sportliefhebber. In 1905 publiceerde hij het boek Women Painters of the World met meer dan driehonderd afbeeldingen en aandacht voor meer dan tweehonderd vrouwelijke schilders. Van Caterina Vigri (1413-1463) tot Rosa Bonheur (1822-1899).

Van een geheel andere orde was een initiatief waarmee de feministen Rosa Manus en Mia Boissevain in 1913 wilden laten zien wat ‘de vrouw’ had bereikt in de 100 jaar na het vertrek van de Franse koning Lodewijk Napoleon in 1813. Daar hoorde ook een tentoonstelling in Amsterdam bij. ‘Kunstenaressen’ uit het hele land mochten werk insturen.

Het resulteerde in een expositie met 357 kunstwerken van 181 vrouwen. Van hen kregen ‘schilderes’ Marie Robert-Jansen en ‘beeldhouwster’ Rachel van Dantzig medailles 1e klasse uitgereikt. Maar er was ook kritiek. De tentoonstelling werd als te weinig vernieuwend beoordeeld en zou geen impact hebben op de positie van de vrouw in de beeldende kunsten.

58 jaar later, in 1971, publiceerde de Amerikaanse kunsthistorica Linda Nochlin een invloedrijk essay over de vraag waarom vrouwen geen grote kunstenaars konden zijn. Haar antwoord samengevat: ‘De kunsten zijn, net als honderden andere gebieden, afstompend, onderdrukkend en ontmoedigend voor al diegenen, onder wie vrouwen, die niet het geluk hadden in de blanke middenklasse geboren te worden en die bovendien geen man waren.’

Vier van de vijf belangrijkste levende Nederlandse kunstenaars zijn vrouw

De wereld van Sparrow, Manus & Boissevain en Nochlin is niet de wereld van nu. Dat laat een factsheet uit het voornoemd zomernummer van SeeAllThis uit 2018 zien. Daarin wordt onder meer melding gemaakt dat 65 procent van de studenten aan Nederlandse kunstacademies vrouw is. En dat volgens een enquête onder kenners vier van de vijf belangrijkste levende Nederlandse kunstenaars vrouw zijn.

loading  

In dezelfde factsheet wordt melding gemaakt van een poging tot onderzoek naar het aantal kunstwerken van vrouwen in Nederlandse musea: ‘Op basis van de respons kunnen we geen betrouwbare analyse doen. Sommige musea geven aan dat er naar de man/vrouwverhouding in de collectie uitgebreider onderzoek moet worden gedaan.’

Sinds de zomer van 2018 is iets aan het veranderen als het gaat om aandacht voor vrouwen in de kunst. Zo presenteerde het gerenoveerde Museum of Modern Art in New York in oktober 2019 een nieuw presentatiebeleid: meer disciplines afkomstig uit verschillende werelddelen, niet alleen witte kunstenaars, maar ook kunstenaars met een kleur. En: beduidend meer kunst van vrouwen.

Diezelfde maand verscheen bij de Brits-Amerikaans uitgeverij Phaidon een boek getiteld Great Women Artists , een overzicht met kunstwerken die de afgelopen vijfhonderd jaar door meer dan vierhonderd vrouwen zijn gemaakt. Van de Italiaanse beeldhouwer Properzia de Rossi (1490) tot en met de Amerikaanse schilder Tschabalala Self (1990).

loading  

Dichter bij huis beloofde conservator Annemiek Rens van het Drents Museum in november 2019 ‘meer focus op vrouwelijke kunstenaars’. Het leidde, om te beginnen, tot het tonen van geschilderde Drentse landschappen van Sientje van Mesdag en Albarta ten Oever op de tentoonstelling Barbizon van het Noorden .

Weer een maand later, december 2019, publiceerde de Volkskrant een inventariserend onderzoek naar de balans tussen mannelijke en vrouwelijke makers in Nederlandse kunstcollecties. Van de 28 benaderde musea bleken drie musea een vrouwenquotum te hanteren: het Van Abbemuseum in Eindhoven, Museum Arnhem en het Fries Museum.

Drie andere musea verklaarden over geschreven beleid te beschikken waarin ‘meer ingezet wordt op vrouwelijke kunstenaars’: het Stedelijk Museum Amsterdam, het stedelijk Museum Schiedam en het Amsterdam Museum. De rest, waaronder het Drents Museum en het Groninger Museum, was nog niet zo ver.

Herontdekt topstuk

loading  

In Assen is dat inmiddels veranderd. De belofte van conservator Rens zette een onderzoek in gang waarbij, om te beginnen, is gekeken naar vrouwelijke kunstenaars in de 40.000 objecten tellende collectie Kunst rond 1900. Daarvan bleken 1200 objecten gemaakt door 90 vrouwelijke kunstenaars – van schilderijen en tekeningen tot keramiek en textiel, van grafiek tot glas en boekontwerp.

Vorige maand presenteerde het Drents Museum een aantal van deze werken in een kleine tentoonstelling, naast kunst rond 1900 gemaakt door mannen. Als herontdekt topstuk werd een schilderij van Thérèse Schwartze gepresenteerd, Vrouw met zonnebloemen (1885). Andere blikvanger is een kabinet met een serie litho’s van Charley Toorop.

loading  

Vrijwel tegelijkertijd verscheen bij uitgeverij WBooks Het Grote Vrouwen Kunst Boek , de Nederlandse vertaling van Great Women Artists . In het woord vooraf pleit kunsthistoricus Wieteke van Zijl voor minder misvattingen en vooroordelen. Van Zijl vraagt meer oog voor de kwaliteit van kunst die gemaakt is door vrouwen.

De kwaliteit van kunst door vrouwen staat buiten kijf

Fountain van Elsa von Freytag-Loringhoven heeft Het Grote Vrouwen Kunst Boek niet gehaald. Wel opgenomen is Urinoir (1991) van Sherrie Levine, een bronzen afgietsel van Fountain .

Los daarvan, als Het Grote Vrouwen Kunst Boek iets laat zien, is het dat de kwaliteit van kunst gemaakt door vrouwen buiten kijf staat. De ruim vierhonderd afbeeldingen in de uitgave spreken zeer tot de verbeelding. Als ze dat niet direct doen, is er altijd nog het vaak fascinerende relaas over de kunstenaar. 23 auteurs voorzagen de afbeeldingen van korte teksten waarmee de werken in een kunsthistorische context worden geplaatst.

loading  

Neem Judith Leyster (1609-1660), een schilder die naam maakte met portretten en genrestukken toen in de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden een kunstindustrie tot grote bloei kwam. Musea in Holland spinnen er nog steeds garen bij. Als tijdgenoot van Frans Hals kon Leyster op haar 24ste een eigen werkplaats openen.

Drie jaar daarna trad ze in het huwelijk met een collega-schilder en stopte ze met schilderen om haar vijf kinderen op te voeden. Wat daarna gebeurde, is gehuld in mist. Werkte Leyster door, maar niet onder haar eigen naam? Een kwart eeuw later, in 1893, werd haar monogram ontdekt ónder een vervalste handtekening van Frans Hals. Er volgde een rechtszaak, waarna de eiser werd gecompenseerd voor ‘een waardeloze Hals-imitatie.’

Anno 2020 worden aan Leyster 48 schilderijen toegeschreven. Twaalf daarvan zijn onvindbaar. Van zeven andere schilderijen is niet zeker of ze daadwerkelijk door haar zijn gemaakt. Wat overblijft wordt in onder meer het Rijksmuseum in Amsterdam, het Mauritshuis in Den Haag en het Louvre in Parijs gepresenteerd als topstukken uit de Gouden Eeuw.

Artemisia Gentileschi

Dat topkunst gemaakt door vrouwen gelijkwaardig is aan topkunst gemaakt door mannen blijkt inmiddels ook uit een toenemend aantal bekroningen. Sinds de instelling van de Johannes Vermeerprijs in 2009 ging deze Nederlandse staatsprijs voor de kunsten vijf keer naar een vrouw: Marlene Dumas, Irma Boom, Iris van Herpen, Janine Jansen en Rineke Dijkstra. Al drie jaar achtereen is de Kunstenaar van het Jaar een vrouw: Lita Cabellut, Saskia Boelsums en Claudy Jongstra.

loading  

Hoewel mannen nog steeds de zalen domineren, maken recente tentoonstellingen duidelijk dat kunst gemaakt door vrouwen terrein wint. Een greep uit recente voorbeelden: Revolutie in een rok in het Groninger Museum met schilderkunst van vrouwen ten tijde van de Russische Revolutie (2013), Alice Neel in het voormalig Gemeentemuseum Den Haag (2016) en, nu tijdelijk gesloten, de uitstekende groepsexpositie Human after all in het Keramiekmuseum Leeuwarden (2020).

Vorige maand opende in Den Haag de expositie Paula Modersohn-Becker. Een nieuw vrouwbeeld met schilderkunst rond 1900. Vrijwel gelijktijdig toonde de National Gallery in Londen werk van de Artemisia Gentileschi (1593-1653), een Italiaanse barokschilder zo goed dat ‘kenners’ zich niet konden voorstellen dat het door een vrouw was gemaakt. Met Gentileschi heeft de National Gallery voor eerst in het 200-jarig bestaan een solotentoonstelling van een vrouw in huis.

Het kan verkeren. Voor volgend jaar staat Frida Kahlo in het Drents Museum gepland, anno 2020 de beroemdste vrouwelijke kunstenaar aller tijden. Corona volente.

Plus artikel gelezen
Je las zojuist een artikel.
Onbeperkt PREMIUM-artikelen lezen?

Lees nu PREMIUM vanaf € 1,15 per week. Je krijgt dan onbeperkt toegang tot al onze artikelen, video’s, columns en meer.

Probeer PREMIUM direct