Beroemde Hol en bol van Escher in het Princessehof: optische illusie op keldergrootte

Maurits Escher maakte in 1955 zijn beroemde Hol en bol – een optische illusie die nu in het Princessehof tot keldergrootte is opgeblazen.

Een van de succesvolste bijvangsten van de Escher-tentoonstelling in het Fries Museum van 2018 was niet in het museum, maar juist daarbuiten te zien. Dat waren vijf straattekeningen die Leon Keer maakte tussen het Leeuwarder station en het museum.

Anamorfismen waren het – gek uitgerekte afbeeldingen die alleen vanuit een vast standpunt goed gezien konden worden. Dan leken het ineens kubussen of andere vormen, waar je jezelf op kon laten fotograferen. Ze verwezen een beetje naar de onmogelijke ruimtes die Escher schetste.

Leon Keer was de afgelopen weken terug in Leeuwarden, om in de kelder van het Princessehof een reusachtige versie van zo’n anamorfisme te maken. Het kostte hem twee weken werk. Zaterdag gaat het verbluffende resultaat open voor publiek.

Van onderop of bovenaf?

Keer ging uit van Hol en bol , een litho die Escher in 1955 maakte, en die een van zijn herkenbare werken zou worden. Daarop is een ruimte vol trappen, pilaren, ramen en mensen te zien, maar het is overal onduidelijk of je er nu van onderop tegenaan kijkt, of van bovenaf. Oftewel: of het hol is, of bol.

Groot is de kelder niet, en in eerste instantie lijkt het alsof de beschildering in een oogopslag te bekijken is. Maar al snel beginnen de vreemde details op te vallen: een kronkelvorm die, vanaf het goede punt gezien, een rechte vlaggenmast is, een vaas die in de holte van een helemaal niet holle pilaar staat.

Het perspectief is in de kelder nog verder verbogen, wat vanaf een paar vaste standpunten (voetstappen geven die aan) een wonderlijk effect geeft. Keer heeft de vorm van de gewelfde kelder zelf, waar alles scheef is, bijna laten verdwijnen. En ook hier wordt het maken van foto’s aangemoedigd. ,,Dit wordt de mooiste selfie-spot van Leeuwarden’’, volgens Femke Haijtema, directeur tentoonstellingen.

Friese eigenschap

Maurits Escher is op 17 juni 1898 in het Princessehof geboren, maar toen hij een kleuter was, verhuisde het gezin naar Arnhem. Toen een journalist hem jaren later vroeg of zijn koppigheid misschien een Friese eigenschap was, zei Escher: ,,Koppig ben ik waarschijnlijk, dat zeiden ze tenminste al op school, maar Fries ben ik niet.’’

Dat soort zaken leek een terugkerend thema in zijn leven: een Groninger criticus zag zelfs iets Fries in zijn werk: ,,Ik weet niet of hij een echte Fries van afkomst is, maar je zou het wel uit zijn werk kunnen afleiden: hadden de Friezen van oudsher geen aanleg voor wiskunde, waren ze niet altijd knappe klokkenmakers en bouwers van planetaria?’’

Bij de tentoonstelling in het Fries Musem van 2018 werd in deze kelder – het is maar een kleine ruimte – een tijdelijke bijtentoonstelling ingericht over de graficus. Die is er nog steeds, maar ook die is vernieuwd. Er hangen een paar van de tegeltableaus met herhalende patronen, waar Escher door gefascineerd was, en in vitrines zijn tegels te zien, die hij zelf ontwierp.

Plus artikel gelezen
Je las zojuist een artikel.
Onbeperkt PREMIUM-artikelen lezen?

Lees nu PREMIUM vanaf € 4,99 per maand. Je krijgt dan onbeperkt toegang tot al onze artikelen, video’s, columns en meer.

Probeer PREMIUM direct