Frank Lisser - De familie Elion

Vergeten op verschillende manieren

Frank Lisser - De familie Elion

In de tentoonstelling Contre l’oubli - Tegen het vergeten komen verschillende vormen – bijna generaties – van vergeten bij elkaar. Nu te zien in Museum Belvédère in Heerenveen.

De Duitse kunstenares Edith Auerbach (1899-1994) verhuist in 1926 van Keulen naar Parijs om zich als kunstenaar verder te ontwikkelen. Ze komt uit een progressief, Joods gezin. In de jaren dertig verandert het politieke klimaat in Duitsland, neemt de agressie tegen Joden toe en verliest ze grotendeels contact met haar vaderland. Haar familieleden – eerst haar zus, later haar vader en moeder – vrezen het ergste en vluchten naar Amerika.

Edith blijft in Frankrijk, waar ze een hotelkamer bewoont en veel op terrassen zit waar andere kunstenaars, schrijvers en kunsthandelaren elkaar ontmoeten. Hier tekent ze de mensen om zich heen in treffende lijnen, of soms uitgewerkte portretten. In haar duizenden tekeningen zijn enkele beroemdheden te herkennen of benoemd in de titel, anderen blijven anoniem en zijn inmiddels vergeten.

Om in haar onderhoud te voorzien, werkt ze als journalist. Tot ze met haar kunst voldoende kan verdienen en geregeld exposeert. Ze probeert Frans staatsburger te worden, maar dat mislukt. Op 15 mei 1940 – als de Duitsers Parijs naderen – moet ze zich melden. Alle mannen en vrouwen boven de zeventien jaar met een Duitse nationaliteit of achtergrond zijn ‘ongewenst’. Ze worden bijeen gebracht in het Vélodrome d’Hiver.

Na vijf dagen gaan de vrouwen op transport naar kamp Gurs in Zuid-Frankrijk. Deze barakkenstad is gebouwd om de duizenden vluchtelingen op te vangen, die in 1939 Spanje verlieten toen Franco de macht greep. Hier weten velen papieren te bemachtigen om alsnog via Spanje en Portugal naar Amerika te ontkomen. Edith slaagt daar niet in.

Het kamp raakt in de loop van 1940 overbevolkt door de komst van duizenden Joden, die de grens overkomen. Omdat Edith lijdt onder het almaar verslechterende kampleven, geeft barak-oudste Hannah Schramm haar de taak om eten te halen buiten de poorten. Op haar voedseltochten weet ze van alles van boeren binnen te halen. Maar ze rekt haar vrijheid steeds langer op en verliest zo haar privilege.

loading

Ander kleurenpalet

Edith maakt voor twee vrijwilligers van een Zwitserse hulporganisatie een aantal tekeningen. Een van de schetsen ondertekent ze met de naam Irène Delamare – de vrouw van de zee die vrede wil brengen.

Tussen 6 augustus 1942 en maart 1943 worden alle Joodse gevangenen in het kamp via Drancy naar Auschwitz gebracht en daar vermoord. Edith Auerbach blijft deportatie bespaard, maar onbekend is hoe. Ze kan de spanningen in het kamp niet aan, en wordt begin 1943 als ‘onhandelbaar’ naar een inrichting in Toulouse gebracht. Na haar herstel neemt een ziekenhuis haar op, en via deze route duikt ze onder.

Na de bevrijding van Parijs in 1944 keert ze terug naar de stad. Ze tekent en schildert meteen haar oorlogservaringen van haar af. In een heel ander kleurenpalet dat ze voor de oorlog hanteerde. Waar ze eens zo treffend cafégasten typeerde, zijn mensen nu veranderd in abstracte vormen. Hologige figuren achter prikkeldraad, taferelen met ledematen, bloed en vuur. Ze noemt deze serie van 25 werken Contre l’oubli . Ze presenteert zich als Edith Delamare.

Op haar werk komen haast geen reacties. Historica en politica Judith Belinfante beschrijft dat in haar openingswoorden bij de expositie. ,,Het moet haar enorm veel energie hebben gekost dit werk te maken. En dan niets terug te krijgen... Je wilt je toch verhouden tot je omgeving.’’ Degenen die de oorlog hebben meegemaakt, willen verder met hun leven. Ze willen niet herinnerd worden aan de verschrikkingen. In zekere zin wil Edith ook haar verleden vergeten, door het aannemen van een nieuwe naam.

Reeks tekeningen

In de inleiding tot de catalogus beschrijft Pauline Broekema hoe Auerbach vervolgens stopt met schilderen en zich toelegt op de journalistiek. Haar ouders ziet ze nooit terug. Zowel haar vader (1940) als haar moeder (1942) overlijdt in Amerika. Haar zus sterft in 1977. Broekema achterhaalt dat Auerbach pas in 1994 is overleden.

De expositie opent met twee grote aquarellen van Henri de Haas (1937), uit de collectie van Museum Belvédère. De Haas’ grootvader van moeders kant vocht in de Eerste Wereldoorlog. Verwoest bos is geïnspireerd op diens ervaringen en een aanklacht tegen alle oorlogsgeweld. De tweede aquarel, Massagraf 1943 , is een weerslag van de verschrikkingen waarmee van De Haas’ Joodse grootouders van vaders kant te kampen kregen.

Vervolgens wandelt het publiek langs een lange reeks tekeningen van Auerbach. ,,Om in een soort ‘mantra’ van tekeningen te komen’’, aldus Steenbruggen. De ruimte met schilderijen uit Contre l’oubli is daarbij een heftig slot.

Halverwege de portrettengalerij hangt een groot schilderij van Frank Lisser (1959) in een soort huiskamer, ingericht met voorwerpen uit zijn familie. Op verzoek van zijn moeder schilderde Lisser een kleine zwart-wit foto na, met daarop de familie Elion. Drie generaties uit de familie van zijn moeder. Van de mensen op de foto hebben alleen Franks grootvader Cobus en diens broer David hét overleefd.

Drie generaties

‘Hét’ is de Jodenvervolging, waarover in Lissers familie weinig werd gesproken. Toch heeft de oorlog een groot stempel gedrukt op het leven van de generaties na de oorlog. Dat blijkt uit de verhalen die Frank en zijn nicht Truus Wertheim-Cahen optekenden. Franks moeder zegt tegen haar zoon: ,,Ik neem de wereld waar door ‘versplinterd glas’. Jij kijkt door een bril met een barst, hopelijk zullen jouw kinderen alleen nog maar een krasje hebben.’’

En pas als ze zich in de geschiedenis van de broers en zusters Elion verdiept, realiseert Wertheim zich ,,hoe de mokerslag van de Tweede Wereldoorlog een abrupt einde had gemaakt aan hun emancipatie’’. ,,Hét betekende dat ze, een kleine veertig jaar nadat ze zich zelfbewust op weg naar emancipatie hadden laten portretteren, als Joden weer apart waren gezet (...)‘’, schrijft ze in het speciale nummer van museumtijdschrift MB .

Drie generaties zijn hierin aan het woord, en elk van hen vertelt over de gevolgen van de oorlog op hun eigen leven en geschiedenis. Op deze manier, en met het schilderij, krijgen de herinneringen een nieuwe plek. Zo wordt het ‘vergeten’ doorbroken, zegt Belinfante. ,,Want we hóeven niet te vergeten. We hoeven niet wat ons is overkomen, weg te zetten uit het bestaan. Ik hoop dat het nog generaties door blijft gaan.’’

Heerenveen - Museum Belvédère: Oranje Nassaulaan 12, di t/m zo 11-17 u, t/m 20 sept, www.museumbelvedere.nl

Je kunt deze onderwerpen volgen
Cultuur
Plus artikel gelezen
Je las zojuist een artikel.
Onbeperkt PREMIUM-artikelen lezen?

Lees nu PREMIUM vanaf € 1,15 per week. Je krijgt dan onbeperkt toegang tot al onze artikelen, video’s, columns en meer.

Probeer PREMIUM direct