Sporen van De Stijl in Drachten

Met zijn tijdschrift gaf Theo van Doesburg begin vorige eeuw een podium aan de moderne stroming in beeldende kunst, architectuur en poëzie. Waarmee de kunstbeweging synoniem werd met De Stijl, die ook in Drachten zijn sporen naliet.

Wie het vroege werk van Theo van Doesburg (1883-1931) ziet, herkent daar nog weinig in van kunstbeweging De Stijl. Zijn schilderijen in bruine tinten pasten veel meer in de Amsterdamse School. Mogelijk beïnvloed door Van Gogh interesseerde hij zich voor de gewone mens, en om zich te oefenen in de portretkunst schilderde hij veel zelfportretten waarop hij zichzelf afbeeldde met pet en werkkleding.

Van Doesburg wilde als scholier alleen lezen en werd daarom van de lagere school gestuurd. Hij voltooide nooit de middelbare school of een vervolgopleiding. Hij was vooral autodidact, die zijn eerste werk signeerde met de naam van zijn stiefvader: Doesburg, waaraan hij later het tussenvoegsel ‘van’ toevoegde.

Kunst uit de geest

Zijn eigen naam was Christian Emil Marie Küpper (roepnaam Emile), en hij was het zevende en laatste kind van de Duitse fotograaf Wilhelm Küpper en Henriette Margadant. Een jaar na de geboorte van Emile ging het fotoatelier van zijn vader in Utrecht failliet. Die vertrok daarop naar Duitsland. Emiles moeder trok in 1884 met haar gezin in bij horlogemaker Theodorus Doesburg in Amsterdam. Zij trouwde met hem in 1893.

loading

Naast de schilderkunst en literatuur legde Van Doesburg zich toe op studie van de sociologie, filosofie en ethiek. Zijn zoektocht naar kennis bracht hem in contact met de (ook autodidactische) dichteres Agnita Feis. Zijn ouders keurden hun relatie af, en Van Doesburg moest zonder inkomen het ouderlijk huis verlaten. Het lukte hem een eigen bestaan op te bouwen, onder meer door tekenlessen te geven en zijn eigen werk te exposeren. In 1910 trouwde hij met Feis.

Vanaf 1912 begon Van Doesburg met het schrijven van recensies en kunstbeschouwingen in diverse bladen. Zo kwam hij ook in aanraking met de moderne kunst. Eerst had hij weinig op met kubisten als Picasso of Braque, maar door het lezen van Kandinsky’s Rückblicke veranderde hij van mening. Kandinsky keek in dit boek terug op de ontwikkeling die hij had doorgemaakt tussen 1903 en 1913. Hij verklaarde dat kunst niet voortkomt uit de wereld om ons heen, maar uit de geest. Nabootsing van de werkelijkheid had daarom geen zin, volgens hem. Van Doesburg raakte overtuigd van deze ‘vergeestelijking’ van de kunst.

Plannen voor een tijdschrift

Hoewel Nederland in de Eerste Wereldoorlog neutraal was, moesten veel jonge mannen indertijd onder de wapenen aan de Belgische grens. Van Doesburg werd ingekwartierd met de Amsterdamse Landweer op de Regte Heide in Noord-Brabant. Hier ontmoette hij de Drachtster schoenmaker Evert Rinsema, met wie hij bevriend raakte. ,,Toen je zag (’t was voor onze kennismaking) dat ik las in Heraclitos, moet je onmiddellijk een geestverwant in mijn persoon gezien hebben’’, schreef Rinsema hier later over.

Van Doesburg had met verschillende kunstenaars (onder wie Erich Wichman en Piet Mondriaan) die hij leerde kennen, plannen voor een tijdschrift. Toen hij in 1916 tijdelijk in Haarlem woonde, omdat hij vanwege een affaire met Lena Millius niet meer naar zijn vrouw kon terugkeren, richtte hij met anderen de kunstenaarsvereniging De Anderen op. Opnieuw schreef hij over ‘De nieuwe beweging in de schilderkunst’, waarin hij twee soorten abstracte kunst onderscheidde: de rationele abstractie van het kubisme en de impulsieve abstractie van schilders als Kandinsky. Hierop reageerde architect J.J.P. Oud die hem wees op overeenkomsten met de moderne architectuur.

loading

Dit contact met Oud resulteerde in een opdracht. Van Doesburg mocht voor een burgemeesterswoning in Broek in Waterland een glas-in-loodraam ontwerpen. Hij ging te rade bij de Hongaarse kunstenaar Vilmos Húszar. Later zou Oud hem bij meer opdrachten betrekken. Nadat Rinsema hem al een tegeltableau had laten maken voor zijn eigen huis, bracht hij zijn vriend in contact met de gemeentearchitect van Smallingerland, Cees Rienks de Boer. Zo hielp hij hem aan zijn eerste grote opdracht.

Via Mondriaan en Húszar leerde Van Doesburg in 1916 ook Bart van der Leck kennen. Samen richtten ze de groep ‘bewust abstracten’ of ‘werkelijk anderen’ op, waarmee ze zich afscheidden van de – naar hun smaak – te expressionistische De Anderen. In 1917 had Van Doesburg voldoende kapitaal om een tijdschrift te beginnen voor deze groep. Hij noemde het De Stijl.

Conflicten

Zijn kritische houding – ook ten opzichte van andere leden van De Stijl – leidde tot conflicten waardoor de groep uit elkaar viel. Daarom probeerde hij van De Stijl een internationaal collectief te maken. Hij legde contacten met kunstenaars in Italië, Duitsland en België. Via Mondriaan, die in Parijs woonde, maakte hij kennis met dadaïsme. Voortaan kwam in De Stijl ook in literatuur aan bod. Van Doesburg bood Rinsema een podium, die zo de eerste Stijldichter werd. Ook van het werk van diens broer Thijs was Van Doesburg onder de indruk. Hij probeerde diens meubels in Parijs te promoten.

loading

Toen hij in Berlijn op bezoek was bij Walter Gropius merkte hij dat in het Bauhaus (toen in Weimar) voldoende animo was voor mensen met nieuwe overtuigingen. Hij verhuisde naar Weimar, waar hij Stijl-bijeenkomsten organiseerde. Hoewel hij hiermee niet de beoogde baan verwierf, had hij zijn invloed op het instituut. Ondertussen werkte hij op afstand samen met Nederlandse architecten zoals Oud en De Boer in Drachten. Zijn kleurschetsen voor de Papagaaienbuurt dateren uit die tijd, evenals de ramen van de Rijks Landbouw Winter School en de Christelijke ULO Rehoboth.

Van Doesburg werkte een paar jaar alleen op het gebied van de architectuur, maar bij gebrek aan bouwopdrachten richtte hij zich in het midden van de jaren twintig weer op schilderen. In 1926 besloot hij een huis te bouwen voor hemzelf en zijn derde vrouw Nelly van Moorsel. Ze kochten een stuk grond in de Parijse voorstad Meudon. Dit huis, tegenwoordig bekend als Van Doesburghuis, werd het centrum voor de groep Abstraction-Création. Echter pas na zijn dood, want Van Doesburg overleed plotseling aan een hartaanval in 1931.

De Stijl in Drachten, Theo van Doesburg, kleur in architectuur is nu te zien in Museum Drachten: Museumplein 2, di t/m zo 11-17 u, t/m 25 juni, www.museumdrachten.nl

Plus artikel gelezen
Je las zojuist een artikel.
Onbeperkt PREMIUM-artikelen lezen?

Lees nu PREMIUM vanaf € 4,99 per maand. Je krijgt dan onbeperkt toegang tot al onze artikelen, video’s, columns en meer.

Probeer PREMIUM direct