Recensie: Tsjêbbe Hettinga - Het vaderpaard / It faderpaard (★★★★)

Met de uitgave van Het vaderpaard | It faderpaard wordt Tsjêbbe Hettinga geëerd als voornaam dichter. Zijn belangrijkste kwaliteit laat zich echter niet op papier vangen.

Ik ontdekte zijn naam in de krant en had daarna wel eens iets van ‘m gelezen, maar Tsjêbbe Hettinga (1949-2013) begon als dichter pas echt te leven toen ik hem zag optreden. Of beter: hoorde voordragen. Dat gebeurde in 2005 tijdens de TaalTheaterNacht in Emmen – beter laat dan nooit. Tsead Bruinja begeleidde hem naar het spreekgestoelte van de Grote Kerk. Wat volgde, was een bezwerende voordracht van zo'n tien minuten.

Lezend in de vorige week gepresenteerde verzamelbundel Het vaderpaard | It faderpaard probeer ik te achterhalen welk gedicht destijds werd voorgedragen. Ik meen dat het Lytse jongen was: ‘Jonge, lytse jongen,/ Rop my,/ Rop my werom, werom’. Hettinga lezen is iets anders dan naar Hettinga luisteren. Zeker voor iemand die in Holland is geboren en pas op latere leeftijd een waarderend oor heeft ontwikkeld voor rijkstalen die voorbij Amersfoort worden gesproken.

Naar Hettinga luisteren is een onvergetelijke ervaring. Ik durf te stellen dat Het vaderpaard nooit op deze manier door uitgeverij De Bezige Bij zou zijn uitgegeven als Hollanders in 1993 niet de moeite hadden genomen te checken waarom die Friese dichter – tegen de zin van een aantal Friezen overigens – namens Nederland naar de Frankfurter Buchmesse was afgevaardigd. Na 1993 kon niemand meer om hem heen.

Een belangrijk dichter

Met ‘deze manier’ bedoel ik de voortreffelijke bezorging van 759 bladzijden aan gedichten, in het Fries en het Nederlands. Inclusief de ongepubliceerde bundel De ring van Gyges, met deels bekende gedichten. Plus uitvoerige annotaties, een voortreffelijke biografische schets, een publicatieoverzicht, een lijst met vindplaatsen en een inhoudsopgave. Het lijkt allemaal gewoon, maar dat is het beslist niet. Hettinga wordt hier door De Bezige Bij gepresenteerd als een belangrijk dichter, in de lijn van H.H. ter Balkt (2014) en Joseph Brodsky (2015).

Dat belangrijke zit deels in de manier waarop hij er als dichter in is geslaagd het landschap tot iets mythisch te maken – iets wat in Nederland zeldzaam is geworden. Een cruciale stap werd gezet in 1981 met de bundel Tussen de bedrijven door is ouderdom waarin hij meer ruimte claimde, zowel in zijn hoofd als op papier. Voor die tijd gaat het vaak over herkenbare zaken als weiden, water, wolken en wind. Daarna komen ook het licht en de zee in beeld en begint de bouw van een universum.

Surrealistische beelden

Het titelgedicht van deze verzamelbundel stamt uit halverwege de jaren negentig, kort na zijn doorbraak naar een (inter)nationaal publiek. Hoewel opgedragen aan zijn vader zegt Het vaderpaard misschien ook iets over de sleutelpositie van Hettinga in de hedendaagse Friese dichtkunst. Los daarvan is het een episch gedicht, vol klanken en surrealistische beelden, alles wat hij in zich heeft valt hier samen, als een koppel paarden dat alle kanten op draaft en steeds bij elkaar komt om briesend en huiverend te horen hoe het sprookje verder gaat.

Vooral na 1995 stroomt de geest uit de fles, al is de aarde nooit ver weg en drijft in de zee altijd wel een eiland om op uit te rusten. Het uitspansel van woorden wordt nog groter. In de tussentijd komen we over de ik-figuur weinig meer te weten dan wat hij in zijn vroegste bundels heeft prijs gegeven: dat de mens een klein onderdeel van het decor is en woorden als ‘geduldig slapende vogels’ zijn ‘op de wiegende takken van het denken’.

Dan is er nog de muzikaliteit, die zich soms uit in klankgedichten: ‘gebracht gebracht naar yokohama/ naar yokohama alles gebracht/ beet de beat of burroughs/ ta ta ta/ ta jaja panta/ junk in yokohama’. Maar het mooist is als hij er gezangen van maakt en zijn poëzie aansluiting vindt bij de vermoedelijke oorsprong, de tijd van de blinde bard Bernlef, de vroege middeleeuwen, toen luisteren belangrijker was dan lezen.

Zeldzaam monument

Gingen sommige bundels van Hettinga vergezeld van cd’s waarop we hem aan het werk konden horen, Het vaderpaard | It faderpaard doet het zonder audiofragmenten. Dat is jammer, want daardoor valt de kwaliteit buiten beschouwing die hem zo anders dan anderen maakte: zijn voordrachtskunst en dus ook zijn betekenis voor het Fries als een taal die ook buiten Friesland gewaardeerd wordt. Nu wordt verwezen naar de webshop van Luisterrijk, waar vier van zijn twintig bundels in audio te koop worden aangeboden.

Waarmee beslist niet gezegd is, dat deze verzamelde gedichten te kort schieten. Integendeel: we hebben hier te maken met een zeldzaam monument in de vorm van een onvervalste schatkist, die nu eindelijk ook voor niet-Friezen toegankelijk is gemaakt.

Titel: Het vaderpaard | It faderpaard.

Auteur: Tsjêbbe Hettinga.

Vertaald door Benno Barnard Tsead Bruinja en Teake Oppewal.

Uitgeverij: De Bezige Bij.

Prijs: 49,99 euro (832 blz.)

Zie ook www.luisterrijk.nl en www.tsjebbehettinga.frl/

Plus artikel gelezen
Je las zojuist een artikel.
Onbeperkt PREMIUM-artikelen lezen?

Lees nu PREMIUM vanaf € 4,99 per maand. Je krijgt dan onbeperkt toegang tot al onze artikelen, video’s, columns en meer.

Probeer PREMIUM direct