Filmopnames van 'De kraak van de kluis' in de lange gang van museumboerderij Ald Barrahûs in Wirdum. Links Romke Gabe Draaijer die de verzetsstrijder Lolle Rondaan speelt.

Online theatervoorstelling De kraak van de kluis: verhaal over liefde, verzet en verraad

Filmopnames van 'De kraak van de kluis' in de lange gang van museumboerderij Ald Barrahûs in Wirdum. Links Romke Gabe Draaijer die de verzetsstrijder Lolle Rondaan speelt. FOTO CATRINUS VAN DER VEEN

Een grote liefde, daadkrachtige verzetsstrijders en een afschuwelijk verraad op het Bildt. Het inspireerde Hein Jaap Hilarides tot het schrijven van De kraak van de kluis. Een verhaal over twee verliefde jonge mensen, de geslaagde overval op het bevolkingsregister in Sint Annaparochie en over verraad. De voorstelling wordt op 26 september eenmalig online opgevoerd en live uitgezonden.

Als Hein Jaap Hilarides vooraf had geweten wat hij zich nu allemaal op de hals heeft gehaald, dan had hij zich wel een paar keer achter de oren gekrabd. ,,It is hiel oars wurden dan de bedoeling wie”, zegt de schrijver van De kraak van de kluis.

Aanvankelijk zou het stuk in mei op een locatie in Sint Annaparochie worden opgevoerd voor publiek. Corona zette ook deze productie stil. Samen met regisseur Sjoeke Marije Wallendal bedacht schrijver Hilarides een plan om het stuk, dat naar aanleiding van 75 jaar bevrijding is geschreven, toch door te laten gaan. ,,Want je wolle dochs wat dwaan.”

Het idee was om ‘even iets’ online te doen. Maar dat is uitgegroeid tot een voorstelling met een hoorspel, filmbeelden en interviews met getuigen. Een professioneel bedrijf – Faber Audiovisuals uit Sint Annaparochie – gaat de ongeveer anderhalf durende voorstelling streamen. Hoorspel en filmbeelden, worden afgewisseld met diverse scènes die live worden gespeeld. Van improviseren is geen sprake, schrijver en regisseur hebben alles omgegooid om er een volwaardige voorstelling van te maken. Er wordt al weken gerepeteerd om niets aan het toeval over te laten. Wallendal voelt wel enige druk, moet ze bekennen. ,,It wurdt mar ien kear opfierd en dan moat it goed.”

Verrader

Hilarides liet zich voor het schrijven van het verhaal inspireren door de overval op het gemeentehuis in Sint Annaparochie die in de nacht van 25 op 26 september 1943 plaatsvond. Een groep jonge mannen slaagde erin om identiteitspapieren te stelen van mannen die anders naar de werkkampen in Duitsland gestuurd zouden worden. De papieren werden verbrand in een bakkersoven. Even was er euforie, de overval was geslaagd.

Lolle Rondaan uit Bitgum leidde de succesvolle overval. In dat jaar was hij toegetreden tot de verzetsgroep Sexbierum en had al voedselbonnen gestolen, valse persoonsbewijzen afgegeven en onderduikers naar diverse adressen gebracht. Wat ze toen niet wisten, is dat er een verrader bij de knokploeg zat. Rondaan en vier andere verzetsstrijders werden in november 1943 opgepakt op hun ‘hoofdkwartier’ Liauckema State in Sexbierum. Rondaan en drie van zijn kompanen werden uiteindelijk ter dood veroordeeld.

Het verhaal heeft Hilarides altijd geboeid. ,,Ik woe der altyd nochris in ferhaal oer skreauwe en 75 jier befrijing wie in moaie gelegenheid”, zegt Hilarides. ,,Mar it moast net allinne gean oer de oerfal.” De schrijver werd anderhalf jaar geleden gegrepen door het tragische liefdesverhaal tussen Lolle Rondaan en de Amsterdamse Riek Stork. ,,En die leafde stiet sintraal. Dat twa minsken sa fan mekoar hâlden en dat it sa tragysk eindigjen moatst, dat fûn ik oangripend.”

loading

Liefdesbrieven

Riek Stork bleek tot haar overlijden op 18 februari 2002 een koffer vol liefdesbrieven van Lolle onder haar bed te hebben bewaard. Ze had ze daarin opgeborgen en er nooit meer naar omgekeken. Haar dochter Barbara Nijman (68) besloot de koffer in 2018 toch eens te openen. En na het lezen van de brieven, besloot ze die te schenken aan Tresoar, ,,want daar horen ze thuis”. Riek heeft nooit met Barbara gesproken over de verloren liefde en wat dat met haar deed. ,,Ze was altijd vrolijk, opgeruimd en hield van het leven. ‘Maak er wat van!’, zei ze dan.” Riek Stork heeft later weer contact gezocht en gehouden met de familie van Lolle in Friesland. Dat gaf haar rust en maakte haar gelukkig. ,,Na 38 jaar vond ze dat dat moest, want, zo zei ze ook altijd: ‘Niemand kan rustig doodgaan als je je sores niet hebt verwerkt’.’’

Lolle was de liefde van Rieks leven, zegt Nijman. Dat blijkt wel uit de ruim 160 brieven die hij haar schreef. Dinsdag was Nijman samen met haar vriendinnen Pierrette van Harten en Simone de Jong in Sint Jacobiparochie bij een repetitie van de acteurs Romke Gabe Draaijer (Lolle Rondaan) en Eline de Vries (Riek Stork). ,,Mijn vriendinnen kenden mijn moeder, hebben de hele reis van de koffer meegemaakt en we zullen die reis nu ook samen voltooien”, zegt Nijman.

Nijman kijkt vrijwel onafgebroken naar ‘Riek’ die in een van de scènes verongelijkt reageert op ‘Lolle’. Oh ja, hij houdt van haar, maar is nog niet klaar met zijn verzetsdaden. Riek moet er vertrouwen in hebben dat het goed komt. Maar ze wil niet wachten, zegt ze. Ze wil trouwen en kinderen krijgen met Lolle. De vrouwen zijn onder de indruk van de spelers. ,,Geweldig, het is net of ik mijn moeder zie. Zij reageerde altijd heel direct en was ook ongeduldig. Wat grappig!’’ Nijman wist wel dat Lolle de grote liefde van Riek was, maar ze ziet nu ook hoe intens die moet zijn geweest. ,,Het is een Riek die we niet gekend hebben, maar nu voor ons tot leven komt.”

loading

De live gespeelde scènes worden afgewisseld met opnames die filmer Henk Penninga uit Sint Jacobiparochie eerder heeft opgenomen. Zo is in de lange gang van museumboerderij Ald Barrahûs in Wirdum gefilmd hoe de Duitsers Lolle Rondaan en de andere leden van de knokploeg oppakken.

Ook interviewde en filmde Penninga getuigen die zich de overval nog kunnen herinneren. En hij filmde op locatie, zoals bijvoorbeeld op Liauckema State, maar reisde ook naar Amsterdam waar Lolle zijn verloofde Riek vlak voor het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog leerde kennen. Lolle was destijds gelegerd in Amsterdam. Hij was gelovig en ging zondags trouw naar de kerk, waar Riek en haar ouders ook kwamen. ,,Amsterdamse families werd gevraagd om op zondag na de kerk militairen op de koffie uit te nodigen. Dat deed de Stork-familie ook en zo leerde hij mijn moeder kennen”, weet Nijman. Lolle voelde zich meteen thuis in het spontane gezin. ,,De Storken hielden van discussiëren en gezelligheid.”

Jutezak

Wie een kaartje voor De kraak van de kluis koopt, krijgt tips hoe zich in te leven in het stuk. Zo wordt geadviseerd om met laptop of computer in een kleine ruimte te gaan zitten en de ramen te verduisteren. In de jutezak – er zijn er duizend beschikbaar – die de kijkers kunnen afhalen, zit onder meer een verzetskrant en ingrediënten met een recept voor een voedzame oorlogsmaaltijd.

Het is een stuk voor alle zintuigen, zegt Wallendal. Daarom is er ook een vooraf opgenomen hoorspel te beluisteren. ,,Yn de oarloch lústeren de minsken stikem nei de radio. Die stie dan yn in lytse, tjustere romte en dêr sieten se dan omhinne. Wy hoopje dat gefoel ek in bytsje by de minsken op te roppen.”

Ze kwam op het idee van de, zoals ze dat zelf noemt, theatrale thuisbeleving, na het bestellen van eten bij haar favoriete restaurant. Het thema was die dag Bollywood. ,,De besoarcher hie in moai Yndiaask kostúm oan en der waard advissearre om yn de wenkeamer te picknicke. Der siet ek in beskriuwing by om in Bollywooddûnske út te fieren. Fansels ik die mei, sa leuk! Wy hiene sa thús dochs in jûntsje út.” En er waren meer mensen zoals zij, die dansten en in de woonkamer picknickten, zag ze op Instagram. ,,Doe tocht ik: dat is ek wat foar de De kraak van de kluis : soest it belibje moatte.”

Als regisseur heeft Wallendal liefst alles onder controle, zegt ze. In de multimediale voorstelling moet ze ook vertrouwen op anderen en daardoor wordt het spannend hoe de eenmalige voorstelling uitpakt. Ook omdat er maar één dag is om te repeteren met de mensen van Faber erbij – meer dagen zitten er vanwege de kosten niet in. ,,Wy ha mar ien dei om te repetearjen. Dêr krij ik it wol in bytsje benaud fan, mar it is ek hiel ynteressant om it stik op dizze wize te meitsjen.” Immers, het is in principe wereldwijd te volgen. Bovendien zijn inmiddels ook al zoveel hobbels genomen, dat er geen weg terug meer is, zegt Hilarides. Er zijn bijvoorbeeld filmsets gemaakt, er is een filmploeg op pad geweest en er was fysieke tegenslag. Twee weken geleden onderging Wallendal nog een blinde darmoperatie. ,,Mar stopjen wie eins al gjin opsje mear”, zegt de schrijver.

loading

As verstrooien

Het verhaal van Lolle en Riek loopt niet goed af. Hij wordt verraden door Frans Michon (gespeeld door Theo Smedes), gearresteerd en ter dood veroordeeld. Samen met drie andere leden van de knokploeg wordt hij in februari 1944 gefusilleerd in de Kennemerduinen. Ze zijn later herbegraven op de Erebegraafplaats Bloemendaal bij Overveen. Nijman en haar vriendinnen zijn daar recent geweest. Het bracht haar op een idee. ,,Ik heb de as van mijn moeder bewaard, wist niet zo goed wat ik er mee moest. Maar binnenkort ga ik er een beetje van uitstrooien op Lolles graf. Dan zijn ze toch weer samen. En daarna sluiten we het hoofdstuk Lolle en Riek af met een goed glas wijn, want mijn moeder hield van het goede leven.”

De eenmalige voorstelling De kraak van de kluis is op zaterdag 26 september om 19.43 uur online te bezoeken. Het is die dag 77 jaar geleden dat de overval op het gemeentehuis werd gepleegd. En daarom kosten kaarten ook 19,43 euro.

dekraakvandekluis.nl

Plus artikel gelezen
Je las zojuist een artikel.
Onbeperkt PREMIUM-artikelen lezen?

Lees nu PREMIUM vanaf € 1,15 per week. Je krijgt dan onbeperkt toegang tot al onze artikelen, video’s, columns en meer.

Probeer PREMIUM direct