Rosa Sijben op bezoek bij Janny van der Mei in Jelsum voor het Over De Drempel project Zelf

Object als symbolische omhelzing

Rosa Sijben op bezoek bij Janny van der Mei in Jelsum voor het Over De Drempel project Zelf Foto: Gitte Brugman

Kunst om eenzaamheid te bestrijden, Rosa Sijben heeft er eigenlijk niet zoveel mee. ,,Het is een beetje sociaal werk in een andere vorm’’, vond ze. Tot haar eigen project Zelf heel erg bij Over De Drempel bleek te passen.

Rosa Sijben woont in Amsterdam in het Ramses Shaffy-huis, een woonvorm voor kunstenaars op leeftijd en enkele jonge talenten. Sijben is een van die laatsten. In 2018 maakte ze acht voorwerpen die precies pasten in lege hoesjes die ze van rommelmarkten haalde. Die wilde ze exposeren, maar dan niet op een sokkel. ,,Ik wilde dat er beweging was, dat mensen de objecten konden aanraken.’’

Ze vroeg acht bewoners uit haar huis of die thuis een object wilden exposeren. Op de openingstijden van de expositie openden die hun deuren en toonden de kunst aan bezoekers. Sijben filmde deze ontmoetingen. ,,Een persoon en diens verhaal worden de context van het voorwerp, dat krijgt daarmee betekenis.’’ In de interviews die ze hierover opnam zei iemand: ,,Het publiek moet letterlijk en figuurlijk een drempel over.’’

Publiek

Dat herinnerde ze zich toen ze de Open Call van Over De Drempel las. Onder deze noemer pakt de gemeente Leeuwarden eenzaamheid aan, en zij doet dat met cultuur. Het programma is actief onder de vlag val LF2028 en maakt deel uit van de landelijke aanpak Eén tegen eenzaamheid . ,,Dit paste zo naadloos in de opzet.’’

Dus schreef ze. En ze kreeg budget om haar project in Leeuwarden te komen uitvoeren. ,,Dat vond ik geweldig, want de eerste expositie was in december 2018 en net in die tijd had het gesneeuwd. Er kwam toen bijna niemand kijken en ik vond dat Zelf meer publiek verdiende.’’

Het Fries Museum en Explore the North toonden interesse. En toen brak corona uit. ,,Kon ik het nu wel maken om mensen te vragen op bezoek te gaan bij anderen?’’ Ze zocht een andere vorm. ,,Ik besloot weer een film te maken, maar die is nu meer dan documentatie. Dit keer is de film het kunstwerk.’’

Pitchen

Net als andere kunstenaars die budget kregen voor hun project, moest Sijben haar plan pitchen voor de doelgroep. Pieter van der Werf en Yvon Wolfsma uit Jelsum zeiden meteen: ‘Jij moet bij ons Ouderenproject komen.’ In Jelsum komen elke twee weken zo’n 25 Koarnjumers en Jelsumers bij elkaar. De ene keer voor een lezing of presentatie, de andere keer voor een spellenmiddag. Na afloop eet de groep een driegangendiner in de Túnmanswente, bereid door leerlingen van het Friesland College, die op die manier ervaring opdoen. ,,Pieter zei: ‘Dit is een heel goed alternatief’.’’

Sijben was blij met de uitnodiging. ,,Ik kreeg acht adressen en ben bij deze mensen op zoek gegaan naar woorden en beelden, die mijn objecten persoonlijke context geven.’’ Twee weken geleden kwam ze voor het eerst voor het project filmen, ontsmet en ingepakt om maar vooral geen corona over te brengen. Ze bezocht die keer vier personen, en had vier objecten meegenomen. Vorige week bezocht ze de andere deelnemers en ook voor elk van hen had ze een object. ,,Ik moest steeds kiezen welk object ik bij iemand achterliet. Gek genoeg zijn ze allemaal op een passende plek terecht gekomen.’’

Van der Werf die altijd voor het ontbijt zorgt in de Túnmanswente als ze daar logeert, kreeg een wat eivormig object. ,,Dat hebben we tussen de ontbijtspullen gelegd.’’ Sjieuwke van Dijk kreeg een smal voorwerp, dat haar deed denken aan een kano. ,,Logisch voor iemand die veel gevaren heeft.’’ Janny van der Mei kreeg een stevig object dat licht taps toeloopt. De bodem is van rood aardewerk, het grootste deel is blauw geglazuurd. ,,Dit past precies bij me’’, zegt ze. ,,Maar ik heb die van Janke gezien, en daar heb ik niks mee. Zij wel, het deed haar aan haar man denken.’’

Samen

Sijben is deze week terug bij de vier mensen uit haar eerste groep, om hen te filmen. Van der Meis lichte woning is ingericht met allerlei souvenirs. Houten olifantjes, koperen kandelaars, Afrikaanse krukjes. Ze staan mooi gerangschikt. Sijben: ,,Janny is erg goed in composities maken. Zij heeft composities met het object gemaakt, terwijl ik haar filmde.’’ Van der Mei zet haar object naast een foto van het huis in Stiens waar ze eerst woonde. ,,Kijk, het blauw past bij het blauw van de lucht op de foto.’’ Ze wist dat even verderop in Jelsum nog een salvia in bloei staat. Daar heeft Sijben opnames gemaakt, terwijl ze haar kunstvoorwerp tussen de blauwe bloemen hield. ,,Zo maken we deze film samen, want zonder jou had ik dit niet geweten’’, zegt Sijben tegen haar.

Bij de eerste kennismaking met haar object vroeg de kunstenares haar haar ogen dicht te houden en eerst haar indrukken te verwoorden. Ze voelde de gladheid van het voorwerp. ,,Ik dacht niet dat keramiek zo glad kon zijn, maar dat kwam door het glazuur.’’ Ze meende bovendien dat het zwart was, en was verrast door de helderblauwe kleur toen ze haar ogen mocht openen.

Van der Mei neemt haar object nog eens in handen en strijkt over het gladde oppervlak. ,,Dit heeft alles. Het is niet vergelijkbaar. Die kleur en dat gladde... Het is compleet.’’

Tactiliteit

Hoe het object voelt, de tactiliteit ervan, is ook een belangrijk gegeven in Sijbens project. ,,Nog niet zo lang geleden overleed mijn opa. Hij leed aan afasie. Ik kon eigenlijk alleen nog met hem communiceren via aanraking, maar dat mocht vanwege corona niet meer. Als ik met hem in het park liep, gaf ik hem wel een kastanje en dan zag ik hoe hij die tussen zijn vingers wreef.’’ Ze doet even voor hoe haar opa met zijn duim de gladde kastanje beroerde.

,,Toen heb ik een object voor hem gemaakt dat vergelijkbaar was met een kastanje en hem dat gegeven. In de resterende 40 minuten van mijn bezoek heeft hij de hele tijd dat voorwerp geaaid. Steeds dezelfde beweging. Dan keek hij mij aan, en aaide weer. En hij bracht het naar zijn gezicht... Dat heb ik gefilmd en gedeeld op social media. En daar kreeg ik heel veel reacties op. Kennelijk komt dat over op beeld.’’

Ze vergelijkt het met een heel andere handeling. ,,Als iemand beelden ziet van een ander die zijn handen in ijswater steekt, dan daalt bij de kijker ook de lichaamstemperatuur. Kennelijk kun je via beelden gevoel en een lichamelijke reactie overbrengen.’’

Dit ‘onderzoek’ naar tast en aanraking is eigenlijk een tweede rode draad in haar project geworden. ,,Mijn onderliggende boodschap is ‘hoe houd je herinneringen vast’, maar ook ‘hoe maak je contact’ of ‘hoe geef je je bloot’. Het voorwerp wordt immers ook onthuld, ontbloot uit z’n foedraal.’’

De objecten krijgen pas betekenis door de omgeving, door degene die ze een tijdje in huis heeft en er associaties mee heeft. Sijben: ,,Ze zijn ook een metafoor voor de ander. Pieter zei het heel mooi. Hij bedacht dat we als mens ook maar ‘materie’ zijn. We worden pas iets in relatie tot een ander.’’

Over de drempel

De gemeente Leeuwarden zet in de stad en de omliggende dorpen cultuur in om eenzaamheid aan te pakken. Het project Over de drempel is er vooral op gericht samen dingen te doen. Verschillende kunstenaars hebben plannen ingediend, waarvan een aantal is gehonoreerd. Zo schrijven de Liefdesbodes Anne Brouwer en Lieke van den Krommenacker liefdesbrieven op bestelling, en rijdt journalist en cultuurmaker Simon Vuyk met zijn Karavaan van de Vriendschap door de provincie. Het idee is dat de deelnemers met een positieve insteek aan de slag gaan en dat niet de problemen rond eenzaamheid de hoofdrol spelen. ,,Voor volgend jaar kunnen kunstenaars weer opnieuw plannen indienen’’, laat coördinator Tamara Schoppert weten.

www.overdedrempel.frl

Plus artikel gelezen
Je las zojuist een artikel.
Onbeperkt PREMIUM-artikelen lezen?

Lees nu PREMIUM vanaf € 1,15 per week. Je krijgt dan onbeperkt toegang tot al onze artikelen, video’s, columns en meer.

Probeer PREMIUM direct