Tsead Bruinja zwaaide vorige week af als Dichter des Vaderlands, ten gunste van Lieke Marsman. We kijken met hem terug op zijn Dichterschap. En wat is nou de taak van poëzie?

Noem het maar toeval. De wisseling van de wacht bij het Dichterschap des Vaderlands viel vorige week zo ongeveer samen met een van de indrukwekkendste voorbeelden van poëzie in de openbaarheid, van wat een gedicht wel niet kan doen.

Het felgele Prada-jasje van de jonge zwarte dichteres Amanda Gorman ging de wereld over bij de inauguratie van de nieuwe Amerikaanse president Joe Biden, en haar voordracht des te meer. Het ging om de uitzichten op hoop en verandering die ze schetste in haar lange gedicht The Hill We Climb, maar net zo goed om de meeslepende manier waarop ze haar woorden tot leven bracht, de ritmische cadans die ze deze taferelen meegaf, de indrukwekkende beelden die ze liet dansen met haar stem. Poëzie: het deed er toe, misschien wel meer dan ooit.

,,Wat ek yn it moed treft”, zegt Tsead Bruinja (1974, Rinsumageest), ,,is dat dêr sa’n jonge, krêftige frou stiet, noch los fan de kleur. De krêft fan de jeugd. Sy wol begripe hoe’t it sit. It is hoopfol, moai om te sjen. Hiel wat oars as relskoppers dy’t winkelruten ynslaan.”

Howl

Het gedicht van Gorman deed Bruinja erg denken aan het beroemde Howl (1955) van Beat-dichter Allen Ginsberg. ,,In lang gedicht dêr’t in soad yn sein wurdt. Dingen dy’t op dat momint spylje. Myn earste gedicht as Dichter des Vaderlands, Voor volk en moederland, wie tige ynspirearre troch de ritmes fan Howl, dat dêr sjoch ik wol oerienkomsten yn. En it giet werom op Walt Whitman, yn dy line moatst it sjen.”

Hij lacht. ,,No neam ik fansels wol wer twa wite mannen. Ik soe ek Langston Hughes neame kinne fansels”, de zwarte Amerikaanse dichter en activist.

Daar stoot hij zomaar even op een gevoelig punt. Deze vorm van ‘poëzie hardop’, spoken word die vandaag de dag eerder floreert op podia dan binnen de kaft van een bundel, heeft een sterk niet-westerse inslag, ,,faak makke troch minsken mei in net-westerske eftergrûn. Mar ja, de ritmes fan Walt Whitman kamen út bibeloersettings. Is dat westersk? Soks freget mear ûndersyk, en ik bin gjin letterkundige. Ja, eins wol” - hij studeerde Engels.

Zo groot is de tegenstelling nu ook weer niet, wil hij maar zeggen. Het gaat niet meer om de eenzame, stoffige witte man, rijmend en treurend op zijn spreekwoordelijke zolderkamer, versus jonge, hippe, zwarte, vrouwelijke woordkunstenaars die heel zichtbaar de podia bestormen.

,,Hat dy oait bestien, de dichter op syn souderkeammerke? En wat is dêr mis mei? Der binne geweldige dingen makke op souderkeammerkes.” Toch is Bruinja zelf een dichter van het slag dat heus werk maakt van zijn voordracht in het openbaar, waarmee het genre als vanzelf weer teruggeworpen wordt op zijn orale tradities.

En vooral in de twee jaren van zijn Dichterschap des Vaderlands maakte hij zich wel degelijk druk over maatschappelijke onderwerpen - dat hoort ook bij die functie. Wat hij zegt over het gedicht van Amanda Gorman, ,,sa’n lang, stevich gedicht, skreaun by de aktualiteit, kin in hiel soad kanten fan sa’n probleem werjaan”, gaat eigenlijk ook op voor zijn eigen werk, in die functie tenminste.

Antikrist

Boos, boos, wat is boos. Neem nou Fiets ’m d’r in Mark, zijn laatste gedicht als Dichter des Vaderlands, waarin hij zich druk maakt over de kindertoeslagaffaire. ,,Dêryn sis ik dochs ek ‘Een trap na wil ik je niet geven Mark’. It is earder frustraasje. Dy man hat it miskien ek allegearre dien mei de bêste bedoelingen. Hy is net de antikrist of sa. Mar wat my frustrearret is dat as sa’n man al sa lang op dy stoel sit, dat it liket oft it net oars mear kin.”

Bruinja is net een week Dichter-des-Vaderlands-af, ,,ik bin noch oan it útdraven, of hoe hjit dat yn de atletyk.” Zo’n avondklok en al dat gedoe eromheen, ja, dat krijst om een gedicht, fel en bevlogen. Dat gaat dan best jeuken. Als ik hem spreek, is hij net bezig met een gedicht in opdracht van een Radio 1-programma. Maar aan de andere kant: ,,Ik wol myn opfolger ek wer net yn’e wei stean.”

Maatschappelijke betrokkenheid of niet, een gedicht is hoe dan ook iets anders dan een pamflet, ,,ek al is sa’n útspraak op himsels al in pamflet.” Bruinja vertelt over de imbongi, de traditie van de ‘lofdichters’ uit de Zuid-Afrikaanse Xhosa-stam die, geïnspireerd door de traditie van de voorouders, de onderwerpen van hun werk ook heus wel bekritiseren. Bij de inauguratie van Nelson Mandela als president van Zuid-Afrika deed zo’n lofdichter zijn kleurrijke ding, in vol ornaat.

loading

Space Station

,,Dat is echt polityk, echt op de snufferd. Ik soe it wol wolle, yn de Twadde Keamer in gedicht foardrage.’’ Hij moet denken aan wat schrijver Joost Oomen, afkomstig uit IJsbrechtum en ooit universiteitsdichter te Groningen, verkondigde bij de inauguratie van Bruinja’s opvolger als Dichter des Vaderlands, Lieke Marsman. Oomen wilde Bruinja wel naar de maan hebben, in een ruimteschip.

,,Ja, stoer mar in dichter nei it Space Station, lit dy der mar op reflektearje. Mar my net, ik ha hichtefrees en bin gau benaud yn lytse romtes.”

Ook dichter bij de grond is dat toch zijn taak, als dichter en als Dichter des Vaderlands (toen hij dat nog was): reflecteren. ,,Ik lês my yn”, zo omschrijft hij zijn werkwijze, ,,ik ha altiten al in krantelêzer west. Ik wol alle kanten fan it ferhaal kenne, ik wol analisearje. Oars wurdt it te plat.”

De opdracht van de Dichter des Vaderlands is vrij ruim: dicht bij de actualiteit. ,,Fierders moatst it hielendal sels witte. Mar de aktualiteit hat faak in politike komponint, dat de kâns is grut datst dêr wat oer seist.” Al hangt het ook weer van de persoon af. Een Nyk de Vries, dichter fan Fryslân, vat zijn taak aanzienlijk minder politiek op. ,,Nyk hat skiednis studearre”, zegt Bruinja grijnzend, ,,dy hat mear ynsjoch.”

Ja, wie is Tsead Bruinja om ergens iets over te zeggen? ,,Minsken sizze dat wol: ‘Je bent toch geen deskundige’. Ik fyn dat dikke bullshit. Kinst oeral oer skriuwe. It is allegearre materiaal.”

Lucky TV

Toch komt het mee door die politieke component dat het landschap der poëzie er anno 2021 heel anders bij ligt dan twintig, zelfs tien jaar geleden. Poëzie is ook nog eens veel zichtbaarder: op de podia, op de sociale media, op radio en televisie, in de krant (het werk van de Dichter des Vaderlands verschijnt in NRC Handelsblad), op muren en aanplakbiljetten. Bruinja vond het al heel wat toen hij een keer langs kwam in Lucky TV .

Poëzie anno nu lijkt wel veel te groot dan het benauwde kader van een bundel – oplage gemiddeld een paar honderd. Is dat niet onderhand een verouderd medium voor zo’n vitaal genre? ,,Absolút net”, en door de telefoon hoor ik zijn hoofd schudden. ,,Dat soest ek net sizze oer de roman, dochs? Der binne poadia by kommen.”

Het Dichterschap des Vaderlands heeft Bruinja wel wat gebracht, ja, ook in inhoudelijke zin. ,,It wie in moaie tiid”, zegt hij. ,,Om der boppe op te sitten en te reagearjen, en miskien noch wat breder nei Nederlân te sjen.”

Hij wordt nu ook gevraagd voor projecten waarbij het niet direct gaat om l’art pour l’art: poëzie naar aanleiding van gesprekken met TBS’ers bijvoorbeeld (bundel: Springtij) en voor het Herinneringscentrum Kamp Westerbork, stichting Achmea Slachtoffers en Samenleving.

,,Krijst der in bredere blik fan”, meent hij, ,,in oare manier fan identifisearjen mei de mienskip. Krijst in oare bân, mei it ûnderwerp en mei de minsken. Dat fyn ik moai, ja.”

Plicht

Het is de plicht en de verantwoordelijkheid van de dichter. En die is net even anders dan als je het in de kroeg ergens over hebt, en zelfs anders dan die van de journalist. Al is die werkwijze – materiaal verzamelen, analyseren, reflecteren – ook weer niet heel verschillend.

Om zijn stellingname te verduidelijken neemt Bruinja even een omweg, langs zijn activiteiten als poëziedocent op kunstacademie Artez, in Arnhem. ,,Ik wit net oft dat wat foar my west hie, in oplieding ta dichter, mar goed.” Hij laat zijn studenten ook commentaar geven op elkaars werk. Ook schriftelijk, juist schriftelijk.

,,Dat fine se dan hiel dreech. ‘De een zegt dit, de ander dat’, sizze se dan. Mar dat is no júst it punt. Lear om te gean mei dy ferskillende perspektiven. Sykje de ferbining dêrmei, en mei de minsken. Dat is it heale wurk. Dat is de ferantwurdlikheid fan de dichter, en fan de mins. Om net yn mieningen fêst te rinnen.”

Dus dat is het? De taak van de poëzie? ,,Net in taak. In needsaaklik byprodukt.”

loading

Je kunt deze onderwerpen volgen
Cultuur
Interview
Friese taal en cultuur
Plus artikel gelezen
Je las zojuist een artikel.
Onbeperkt PREMIUM-artikelen lezen?

Lees nu PREMIUM vanaf € 1,15 per week. Je krijgt dan onbeperkt toegang tot al onze artikelen, video’s, columns en meer.

Probeer PREMIUM direct