Zoltin Peeter.

Moeite doen voor kunst Zoltin Peeter

Zoltin Peeter.

Al eerder maakte Lokaalwerk exposities in talenpaviljoen Obe. Dit keer doken Yvonne Willems en Ernst Bernson in het leven van kunstenaar Zoltin Peeter.

Op 15 mei vorig jaar overleed Zoltin Peeter. Hij leed aan slokdarmkanker en koos voor euthanasie. Zich bewust van zijn naderende dood ruimde hij - zo goed en kwaad als dat ging - zijn atelier op. Met hulp van vrienden selecteerde hij zijn werk, en zorgde hij voor zijn nalatenschap. Hij wist dat er nog exposities kwamen: in 2020 in Obe en in 2022 in Museum Belvédère.

De expositie in Obe is nu een feit. Yvonne Willems en Ernst Bernson van Lokaalwerk uit Pingjum hebben ingericht, zonder dat ze Zoltin ooit hebben ontmoet. Ze zijn in zijn leven gedoken en hebben in zijn geest keuzes gemaakt. Willems: ,,Het lijkt ontoegankelijk, maar hij praat zo mooi over zijn werk. Wat hij vertelt is bijna het werk zelf. Allemaal puzzelstukjes, en hij zelf is er één van.’’

Wie zijn tekeningen slechts oppervlakkig bekijkt, ziet willekeurige vormen op grote witte vlakken. Lokaalwerk maakte een film op basis van zijn eigen foto’s en die van anderen, en interviews die Zoltin had met Jurjen K. van der Hoek van Museum Belvédère en Karin Bies van Omrop Fryslân. ,,In de film wordt duidelijk hoe hij werkte. Dat hij zich onderdompelde in het landschap waar hij van hield, dat hij daar veel schetsen maakte die hij later thuis uitwerkte in tekeningen.’’ Eerst kleine tekeningen, dan middelgrote en tot slot tot de grote van ruim 2 meter. Manshoog, tot waar hij zelf kon reiken.

Op studiereizen door de Verenigde Staten in 1983 en 1984 was Zoltin aanvankelijk gefascineerd door hangbruggen en wolkenkrabbers, tot hij tussen San Franscisco en Los Angeles een plek zag aangeduid met ‘To the Fall’ (Naar de waterval). ,,Ik keek omhoog en was helemaal overrompeld. Ik was verrast door het overvloedige licht op die plek, de intensiteit van de kleuren, het brutale wit van het schuim en de slurpende geluid van het wegstromende water. Het gaf me een geluksgevoel. De waterval was de sleutel.’’

Hij gaat op zoek naar andere watervallen, en dat brengt hem met zijn tentje in de onmetelijke natuur van Noorwegen en IJsland. In 1991 ziet hij voor het eerst Dynjandi op IJsland. Wie het beeld van die waterval in de film ziet, herkent de vorm terug in zijn tekeningen. En zo valt er steeds meer te herkennen, voor wie zich in zijn leven en schetsboeken verdiept. Willems: ,,Je moet er een beetje moeite voor doen. Hij zei zelf ook: Als je grip wilt krijgen op (beeld)taal, moet je moeite doen. Dat maakt het tot een avontuur.’’

loading  

,,Hij was ook een heel talig iemand’’, zegt Bernson. ,,Daarom past hij hier in het talenpaviljoen.’’ Hij speelde met woorden, en letters waren voor hem ook vormen. De letter Y duikt vaak op, en hij maakte en serie rond de T-man. ,,In typografie lees je niet het zwart, maar het wit. Dat wit is net als stilte in muziek.’’ En net als ‘restruimte’ in beeldende kunst. Vorm en ruimte zijn van even groot belang. ’Als vorm geen betekenis heeft, heeft leegte dat ook niet’, zegt hij in de interviews.

Willems: ,,Wat ik interessant vind... Waar hij me mee raakt... Hij zegt dat alles osmose is. Alles vloeit in elkaar over. Hij wilde dingen proberen, op avontuur gaan. Daar word je in meegenomen.’’

Omdat ruimte voor hem zo’n grote rol speelt, heeft Lokaalwerk zijn tekeningen en etsen los in de ruimte gehangen. Inlijsten zou ze veel te veel opsluiten. Van zijn ruimtelijk werk namen ze een paar kleine installaties mee. De ene - Kwetsbaarheid - met een tors op een rode loper, was te fragiel om vrij in de zaal te staan. Willems en Bernson besloten daarom een soortgelijke kas te bouwen zoals Zoltin zelf ooit deed voor zijn installatie De witte doos . Ze bladeren in de onlangs verschenen boek Zoltin Peeter, tussen romantiek en modernisme en wijzen op pagina 100-101. ,,Kijk...’’

Met helder glas zou het geheel veel te netjes en straks ogen. Via via wisten ze aan vies broeiglas te komen, dat ze met zelfgemaakte haken in het frame hebben gehangen. Het zou zomaar van Zoltin kunnen zijn.

Dat geldt ook voor het lettertype dat Bernson ontwierp voor de posters en grote teksten in Obe. Op de ramen staat over de volle breedte met stroken tape NOORD ZICHT. ,,Hij gebruikte ook vaak tape in zijn werk’’, wijst Bernson. Het tweede lettertype is gebaseerd op zijn potloodhandschrift. Zo’n lettertype ontwerpen is iets dat Lokaalwerk eerder ook deed voor de exposities van Waling Dykstra en Jan Murk de Vries (en bijvoorbeeld ook voor het Fries Scheepvaartmuseum).

loading  

Willems en Bernson hebben Obe ingericht in twee sferen. De eerste zaal is gewijd aan werk waarin ‘verticaal water’ centraal staat. Hier is tegen de ronde lattenzoldering een waterval van woorden beginnend met ‘noord-’ geplakt. De lange gang is een soort ruggengraat die de twee ‘longen’ van het paviljoen met elkaar verbindt. Hier staan eenvoudige vitrines met zijn schetsboeken. De tweede zaal is die van het ‘horizontale water’, de poel onderaan de waterval waar het eerst bruist, maar geleidelijk aan rustig wordt, en waar de zon op het water schittert. Hier zijn woorden beginnend met ‘zicht-’ op de grond rond Kwetsbaarheid aangebracht om die schittering na te bootsen. ,,En om mensen een beetje op afstand te houden’’, geeft Bernson toe.

Het gebouw met z’n bijzondere vorm is nergens recht, vertelt Willems. ,,Sommigen vinden het daarom een moeilijk gebouw. Maar ik vind het juist leuk. Het is heel toegankelijk, met al z’n glas.’’ Bernson vindt het net een huis. ,,Ik zou hier wel kunnen wonen.’’

Obe past helemaal bij Zoltin. Zijn werk hangt hier op een plek die moeilijk lijkt, maar zich geleidelijk gewonnen geeft. Het krijgt de ruimte, zonder al te veel poeha. Op de achtergrond klinkt zijn favoriete muziek van de IJslandse band Sigur Rós. De bezoeker die in de luisterstoel gaat zitten, kan hem met Karin Bies horen praten. Wie zich de tijd gunt, krijgt zo toegang tot zijn wereld.

Leeuwarden - talenpaviljoen Obe: Heer Ivostraatje 1, do t/m zo 13-17 u, t/m 3 januari, www.zoltinpeeter.nl, www.lokaalwerk.nl

loading  

Plus artikel gelezen
Je las zojuist een artikel.
Onbeperkt PREMIUM-artikelen lezen?

Lees nu PREMIUM vanaf € 1,15 per week. Je krijgt dan onbeperkt toegang tot al onze artikelen, video’s, columns en meer.

Probeer PREMIUM direct