Fotomontage van Geert Duintjer als baby en een konijn.

Kunstenaar Geert Duintjer: Konijntje in een niemandsland

Fotomontage van Geert Duintjer als baby en een konijn.

Hij was erudiet, ongrijpbaar en ja ook min of meer een konijntje. In galerie Hoogenbosch in Gorredijk is vanaf zondag de expositie Ich bin ein Kaninchen te zien, over beeldend kunstenaar, dichter en jazzmuzikant Geert Duintjer.

Journalist en schrijver Willem Winters correspondeerde acht jaar lang met Geert Duintjer (1941-2014). De briefwisseling mondde uit in het tweedelige boek Ich bin ein Kaninchen dat gepresenteerd wordt tijdens de opening van de gelijknamige tentoonstelling.

,,Experimenteel spoorzoeken’’, noemde de Gorredijkster kunstenaar de gedachtewisseling. Winters in zijn boek: ‘Echte Duintjerwoorden. Je vermoedt wat er mee wordt bedoeld zonder dat alles duidelijk wordt.’

,,Ik hoop dat de wonderbaarlijkheid van het geheel mensen niet langer afstoot’’, zegt hij thuis in Leeuwarden. ,,Ik hoop dat ze de aardigheid in de gekte zullen zien. Als je alles straks bekijkt denk je: Die man heeft prachtig werk gemaakt.’’

De kunstenaar en de mens waren bij Geert één, zei kunstcriticus Huub Mous drie jaar geleden bij de begrafenis van Duintjer in Odoorn. ,,Ze vielen letterlijk samen in alles wat hij ondernam. Dan sleepte hij me mee terwijl ik ongemerkt verstrikt raakte in die raadselachtige, labyrintische wereld waarvan hij zelf alleen de ingang en de uitgang leek te kennen.’’

loading

‘Moeilijk’

In 1996 werkte Duintjer in opdracht van de Friese stichting Keunstwurk aan het project Dingen die gebeuren . Omdat de kunstenaar als ‘moeilijk’ bekend stond, kreeg Willem Winters de opdracht om hem uitleg van zijn werk te vragen. De schrijver: ,,Ik dacht meteen: Dat lukt niet. Ik wist dat de antwoorden cryptisch zouden blijven. Daarom vroeg ik of het ook schriftelijk kon.’’

Zo begon het grote experimentele spoorzoeken. In de gang bij Winters in Leeuwarden staat een doos stampvol kaarten, brieven en tekeningen. Allemaal van Duintjer. En vaak hebben ze te maken met konijnen.

‘Het konijn schijnt, meer dan andere huisdieren, geschikt te zijn als kapstok om alle mogelijke zaken aan op te hangen’, schrijft hij aan Winters. ‘Voorlopig, als je het niet erg vindt, ga ik er mee door vanuit de ooghoeken, toevalligheden in het vizier houdend, het spoor van ‘onze’ voortvluchtige rakker te volgen.’

Voor Dingen die gebeuren maakte Duintjer een konijnenproject, en in de jaren erna bleef hij ermee doorgaan. Kijk, zegt Winters, terwijl hij een map openslaat. Bovenop ligt een bladzijde die de kunstenaar uit een folder met konijnenhokken scheurde. Daarachter een platgevouwen kartonnen konijnenvoerdoos. Alles kwam van pas, alles maakte een stroom aan gedachten en associaties los.

loading

Antwerpen

Geert Duintjer kwam in de jaren zestig samen met zijn vrouw Maari vanuit Antwerpen in Friesland wonen. Hij was een van de weinige artiesten in Friesland die zich bezig hield met ideëenkunst. Vanaf 1959 tot 2010 verzorgde hij zo'n 75 performances en vele projecten en exposities.

Winters: ,,Zijn denken was als van een schaker, altijd een paar stappen vooruit.’’ En op een dag waren daar ineens de konijnen. Ze kwamen voort uit zijn fascinatie voor de Berlijnse Muur. In het Niemandsland tussen Oost- en West-Berlijn waagde zich geen mens, maar er woonden, ongestoord en onbekommerd, wel konijnen. ,,Daarop zijn we in de brieven eindeloos ingegaan.’’

Niemandsland is een land dat van niemand is, dus van iemand, redeneerde Duintjer. Kon je er met een paspoort toch inkomen? En waar kon je zo'n document dan krijgen? In een fotomontage zien we hem als baby met lange oren op schoot liggen bij een grootmoederfiguur. Fascinerend ook zijn de montages waarop hij in de huid van een zwart-wit Lotharinger-konijn is gekropen. Achter de kop van het konijn, achter het oog van de langoor, schemert het kindergezichtje van Duintjer. Op een andere foto heeft hij zichzelf als een Lotharinger geschminkt.

loading

Lievelingskonijn

Nooit was hij klaar. De ideeën bleven stromen. In 1998 nodigde hij kinderen uit om met hun lievelingskonijn voor de camera te poseren. Tientallen konijnenliefhebbertjes reageerden op zijn oproep. ‘Wat leuk dat je met jouw konijn op de foto wilt’, schreef Duintjer aan de deelnemers. ‘Ik ben erg benieuwd hoe het eruit zal zien en hoe het heet. Het zal vast wel een mooi plaatje worden, jullie twee samen.’

,,Dat briefje ja, aan die kinderen’’, zegt Winters. ,,Anders was Geert altijd heel abstract en moeilijk. Maar toen was hij heel to the point en navolgbaar.’’ Bij café De Bontekoe in Leeuwarden vond de konijnenfotosessie plaats. Willem Winters was erbij. ,,Ik dacht: hoe komt dit? Er waren iets van zestig kinderen met hun lievelingskonijnen in dozen. Overal dieren. En Geert zat ze onverstoorbaar te fotograferen.’’ Elk konijnenbaasje kreeg een polaroid mee.

De ideëenkunstenaar zag het Niemandsland van de konijnen, met onderaardse gangen die naar Oost- en West-Berlijn leidden, als een enclave in het bewustzijn. ‘Als leegte die een hele wereld kan bevatten.’ ‘I don’t know’, schreef hij er vervolgens weifelend achteraan, maar zijn zinnen fonkelen. Ze zijn niet altijd navolgbaar, maar ze openen luikjes waarvan je niet wist dat ze er waren. En met zijn project zocht hij naar manieren waarop het konijn zich naar buiten kon bewegen.

Of dat lukte blijft de vraag. ‘Zoals het konijn in mij zit, in mensen, ongeschonden naar buiten brengen, dat gaat niet. Het is een operatie dat konijntje uit de wildgroei en de zeekots vrij te maken en in een veld te zetten, waar het overleven kan’, schrijft hij.

Voorzichtig en zachtaardig

Het is een tere, en kwetsbare aangelegenheid. Als Huub Mous vraagt of Duintjer gedeeltes van de correspondentie met Winters wil publiceren, zegt hij dat hij ,,het liever eerst tussen ons wil laten’’. Hij vindt het lastig, ,,zo onder de schijnwerpers brieven te schrijven’’.

Wat was Geert Duintjer voor man eigenlijk? Winters: ,,In de eerste plaats heel vriendelijk, heel voorkomend. Hij besloot zijn brieven altijd met het woord geluk. Zo was hij ook in zijn doen en laten. Voorzichtig en zachtaardig.’’

En ja, knikt Winters. Het moet in zijn hoofd heel druk zijn geweest. ,,Hij was met van alles tegelijk bezig, en hij kon niet overal op ingaan. Hij was een fascinerende man, heel erudiet en met een gigantisch archief. Ik wou nu dat ik meer van hem had opgestoken.’’

Maar zat Duintjer zichzelf niet in de weg met zijn eindeloze associaties en notities? ,,Nou dat denk ik wel. Ik weet nog dat we een keer op pad waren geweest. Toen we thuis kwamen vroeg mijn vrouw Anneke of hij bleef eten, maar dat paste niet in wat Geert bedacht had. In zijn hoofd was de hele dag in stukjes ingedeeld. Hij kon daardoor niet blijven eten, maar later zei hij dat dat hem zo speet.’’

loading

Onbekend systeem

Op tafel ligt een map met konijnengedichten. Achter de regels van sommige strofen staan cijfers, maar het systeem erachter is onbekend. Had Duintjer misschien autisme? ,,Ik heb die term nooit gebruikt’’, zegt Winters. ,,Met opzet niet. Omdat ik niet wil dat die kaart wordt gespeeld, dat mensen gaan denken: o, zo zit het dus.’’

Kijk liever naar het werk, vindt hij. In de galerie in Gorredijk hangen foto’s, collages en geïllustreerde, gestempelde en geschreven brieven. Lees ook de poëzie. ‘Houd me ondersteboven. Zet me rechtop en het sneeuwt in de sneeuwbol’, staat in het karakteristieke handschrift van Duintjer geschreven. ‘Je moet me geloven: waar ik vol van ben is ondraaglijke klaarte.’

Ondraaglijke klaarte. ,,Daar is het weer’’, zegt Winters. ,,Op alle mensen komt veel af, maar meestal heb je een soort rem waardoor je indrukken kunt stoppen. Geert had dat niet. Hij zag van alles en moest het allemaal verwerken. Hij ging almaar door.’’

loading

Grote verrassing

En de post bleef stromen. De schrijver lacht: ,,Ik dacht ook wel eens, als ik een brief kreeg: nu ben ik er even te moe voor. Maar het was ook altijd weer een grote verrassing. Ik kreeg complete kunstwerkjes binnen.’’ Hij houdt een van de brieven omhoog. Alle tekst is nauwkeurig doorgestreept, op het woord ‘tapir’ na. ,,Of deze.’’ Hij wijst op een schrijven in een dubbel, dansend handschrift, een onleesbaar geheel.

Onwillekeurig doe je je best om alles toch te ontcijferen, het is bijna ergerlijk als je moet constateren dat je de boodschap mist. ,,Geert is ongrijpbaar voor ons, en voor zichzelf ook’’, zegt Winters. Maar onwillekeurig wil je hem volgen. De schrijver knikt. ,,Ja, dat bedoel ik.’’ In het boek vertelt hij prettig koel hoe hij vaak ook moeite heeft om alles te vatten. ,,Maar ik dacht: Ik laat me er niet door uit het veld slaan.’’

Gelukkig maar.

De expositie van het werk van Geert Duintjer is tot en met 8 oktober te zien in galerie Hoogenbosch in Gorredijk. Het boek van Willem Winters, Ich bin ein Kaninchen, is te verkrijgen bij Boekhandel van der Velde in Leeuwarden, Galerie Hoogenbosch en Uitgeverij Perio.

De tapir was een brug te ver

Voor een performance in zijn atelier wilde Geert Duitjer in 1995 een tapir inzetten, maar dat bleek een brug te ver.

Ook Keunstwurk slaagde er niet in om een tapir voor hem los te peuteren. Duintjer wilde filmopnames van het dier maken en de beelden daarna de wereld insturen ,,over het computernetwerk Internet’’, zo schreef de Leeuwarder Courant destijds.

Ook andere media besteedden ruim aandacht aan de zaak. Willem Winters: ,,Was er later publiciteit nodig dan riep de tijdschriftredactie van Boekwurk of Praktikabel : We moeten een tapir zien te krijgen.’’

Nadien sloot Duintjer in de dierentuinen van Antwerpen en Emmen vriendschappen met tapirs. ,,In Emmen mag ik van de verzorger bij de tapir in het hok komen’’, zei hij in het jaar 2000 tegen een journalist van de Leeuwarder Courant .

Plus artikel gelezen
Je las zojuist een artikel.
Onbeperkt PREMIUM-artikelen lezen?

Lees nu PREMIUM vanaf € 1,15 per week. Je krijgt dan onbeperkt toegang tot al onze artikelen, video’s, columns en meer.

Probeer PREMIUM direct