Schrijfster en dichteres Baukje Wytsma is 75 jaar. Een lustrum dat is gevierd met de lancering van haar tiende poëziebundel Wyt ljocht. En hoewel het publiceren van eigen werk niet meer als noodzaak voelt, zit ze nog vol levenslust. ,,Ik hoopje salang mooglik fitaal te bliuwen, want ik hâld fan it libben.’’

Op 1 april is Baukje Wytsma 75 jaar geworden. Geen grap. En net als vorig jaar had ze, vanwege corona, geen plannen om haar verjaardag met familie en vrienden te vieren. Maar de dag verliep toch anders. ,,It wie in feestlike dei dêr’t ik hielendal net op rekkene hie”, zegt ze.

De jarige werd overstelpt met brieven, cadeautjes en bloemen. Vrienden uit Reduzum, samen met kunstenaar Ids Willemsma, brachten 75 rozen in een kruiwagen en zongen haar toe bij de voordeur. ,,Geweldich wie dat.”

Haar uitgever bracht die dag haar nieuwe dichtbundel Wyt ljocht uit, ook iets waar ze niet op had gerekend. ,,Dus ik bin eins hiel fleurich oan in nij libbensjier begûn. Sa is der altyd wol wer wat moais te belibjen.’’

Is ze tevreden over het leven dat ze tot nog toe leidde? Tevreden, het is een te ‘braaf’ woord. ,,Dan is eins alles al klear. Dêr moast wat foar oppasse ast âlder wurdst, alles moat wol yn beweging bliuwe.’’

Ouder worden maakt haar wel voorzichtiger. ,,It begjint al ast op in stuit net mear fan de hege dûkplanke ôf doarst te dûken, datst bang wurdtst op hege treppen, foar hurd riden yn in auto, foar blessueres op de tennisbaan, foar fan alles dêrst earder net by neitochtst.’’

Lekker bûten

In beweging blijven, zowel fysiek als mentaal, is hét middel tegen, zoals ze het noemt, PHPD: pijntje hier pijntje daar. Fit oud worden is een uitdaging op zichzelf, daar kun je wel wat aan werken. Wytsma heeft altijd gesport en merkt dat ze er baat bij heeft. Op haar eigen manier probeert ze soepel te blijven met ’s morgens rek- en strekoefeningen en iedere dag op de fiets een blok om. Vanuit Reduzum kan ze alle kanten op, vooral langs de Zwette is het heerlijk fietsen, maar bijvoorbeeld ook door de Wergeaster Mar of een rondje Jorwert. ,,Jawis, ek winterdeis. Lekker bûten, eltse dei in rûntsje fan goed 15 kilometer, al wie it soms wol stjerrende kâld yn de wyn op.’’

En hoe zit het met de hersengymnastiek? Ze volgt het nieuws, leest veel en schildert af en toe – ze volgde schilderlessen bij Doet Boersma. ,,Soms slagget it, soms slagget it net, mar it bliuwt in útdaging. Ik wie dêr earder noait oan ta kommen omdat ik it te drok hie mei myn wurk, mar no ha ik alle tiid. Dat is dan wer in foardiel fan dat âlder wurden.’’

De afgelopen periode is ze ook haar huis op gaan ruimen. Afscheid nemen van spullen, betekende ook terugzien op het leven. ,,En te oarderjen yn de tiid. Wannear die ik dat en wannear dat? Soksoarte fan dingen. Wol moai om dêr ris echt by stil te stean. Yn in rige fotoboeken bygelyks, sjochst elkenien stadich âlder wurden. Dysels ek.’’

Oh ja tuinieren, ook al zo’n ontspannen bezigheid. ,,Dat is altyd hearlik om te dwaan.’’ Eigenlijk, concludeert ze, leidt ze momenteel niet zo’n spectaculair leven. Maar zou ze dat nog willen dan? ,,Leaver net, ik hâld sowieso wol fan in oersichtlik libben dêr’t ik de koades fan kin. Eins dochs wol wat braaf en tefreden sa stadichoan dus.’’

Vorig jaar in een interview vertelde Wytsma dat ze steeds minder behoefte heeft om eigen werk te publiceren. In deze coronaperiode is dat niet veranderd, zegt ze. ,,Ik skriuw noch wol geregeld, mar meast yn opdracht. Lietteksten, teksten foar koaren, soksoarte dingen. Mar ek noch wol ris gedichten en ferline jier noch in trijetalich berneboek, mar it is in oar tempo wurden en in oare ambysje. It is hiel frijbliuwend allegear.’’ En dat bevalt haar uitstekend. ,,It moat net, mar it mei en dat erfaar ik as in lúkse.’’

Weemoed

Dat er nu een poëziebundel is verschenen, – de laatste die uitkwam was tien jaar geleden – is dankzij uitgever Ernst Bruinsma. De Afûk wilde op deze wijze aandacht besteden aan haar verjaardag. Wyt ljocht is een bundel met gedichten die Wytsma de afgelopen tien jaar schreef. Er klinkt vooral weemoed in de verzen en ook de dood speelt een belangrijke rol in deze bundel. In het witte licht zijn alle kleuren en facetten van het leven gevangen, het begin en het eind ineen. Het terugkijken op een intens beleefde kindertijd, de genegenheid voor verloren vrienden, lange warme zomeravonden, maar ook koude winterse dagen in de beslotenheid van het geboortedorp. In die levenssfeer lijkt alles bij elkaar te komen en zoekt om een afronding. ,,Dit is in seleksje út de gedichten dy´t ik noch hie. It fielt goed dat sy in plak krigen hawwe. En wat der fierder noch komt, wit ik net.´´

Voorheen moest ze met ‘de pen’ de kost verdienen. Van alleen het schrijven van Friese boeken kan vrijwel niemand rondkomen. Wytsma werkte voor diverse media als freelancer vaak aan meerdere opdrachten tegelijk. ,,Ik skreau berneboeken, allinnich of mei oaren, gedichten, liet-en kabaretteksten, teksten foar muzykprogramma’s foar de skoalleradio fan Omrop Fryslân, lietteksten foar in hiel soad Fryske sjongers, ek oersettingen fan lieten út oare talen en muzykteaterprogramma’s.’’

,,Wy joegen ek foarstellingen foar bern op skoalle nei oanlieding fan in boekerige, ik siet yn it bestjoer fan in tal Fryske literêre organisaasjes, eins tefolle om op te neamen. Wy betochten fan alles en dat koe ek altyd, geweldich wie dat, mar ek altyd hiel drok, it wie soms hurd wurkjen om alles op tiid klear te krijen.´´

Daarnaast deed ze ook nog journalistiek werk. Ze maakte deel uit van de redactie van het Friese literaire tijdschrift De Strikel, werkte voor de Leeuwarder Courant en bij de Friesland Post. ’s Avonds gaf ze dan ook nog lezingen. ,,En dan fielst op in stuit dat it genôch west hat, ik hie ferlet fan ôfstân, fan romte. Dat hat fansels ek mei minder enerzjy te krijen, mei âlder wurden. En tagelyk mei it ynsjoch dat der ek noch in hiel soad oare dingen binne dyst graach dwaan wolst.’’

Ze wilde nog reizen, mooie dingen bekijken en echt in gesprek gaan met mensen die hele andere dingen doen. Even geen verplichtingen of een journalistieke deadline. Ik wie wol klear mei al dy ynterviews en sa, dat woe ik net mear.”

Ze nam de ruimte en verkende op haar eigen manier de wereld. Ze bezocht onder andere de Baltische Staten, Hongarije, bekeek de Hermitage in Sint Petersburg, bezocht een groot aantal landen en steden in Europa. Na twee langere verblijven op Bonaire nam zij bijna het besluit daar te blijven. ,,De see is dêr sa moai. En it waar. Ik hâld net fan kjeld. Mar ik wist tagelyk ek al dat ik myn bern en bernsbern tefolle misse soe.”

De reislust is inmiddels afgenomen. Er is nog wel één plek waar ze heel graag komt: Ameland. ,,Sa prachtich dêr by see en yn de natoer, leafst yn de neisimmer. Dat eilân lit dy frij, it twingt him net oan dy op. Der is fierder gelokkich net safolle te belibjen of te besjen, allinnich de see is foar my al genôch. It fielt dêr altyd as thúskommen.’’

Kleinkinderen

In 1976 debuteerde Baukje Wytsma met de bundel Romke Timen Tomke , gevuld met fantasierijke versjes voor kinderen. In de jaren erna publiceerde ze veel kinderboeken. Bij het schrijven van die boeken is het belangrijk om te weten wat de jeugd bezighoudt. Hoe is dat nu? De naaste bronnen zijn wat opgedroogd, bekent ze. Haar vier kleinkinderen zijn inmiddels volwassen mensen. ,,En al dy digitale ynfloeden bygelyks, de bern fan no libje dêr folop mei. Ik ha dêr net echt wat mei, bin troch de tiid wat fierder by de doelgroep weirekke. Moast der echt klear foar wêze om te begjinnen oan in berneboek, ik meitsje dêr op dit stuit gjin plannen foar. As it komt, komt it.’’

Begin vorig jaar verscheen er toch weer een kinderboek, waarvan de illustraties door Carla van der Heide zijn gemaakt. ,,Ik ha mei plesier oan it berneboek Silke & Miss Dee wurke, ik siet hearlik yn de flow by it skriuwen. It ferhaal, dat ik altyd al skriuwe woe, skreau him hast as fansels. Dan is it echt moai wurk.’’

Fantasie en verbeeldingskracht zijn minstens zo belangrijk voor een kinderboekenschrijver. ,,Sjoch mar nei Dolf Verroen dy’t al oer de njoggentich is en noch berneboeken publisearret, geweldich sa’n positive enerzjy. Goeie berneboeken binne en bliuwe altyd belangryk.’’

Kritisch: ,,Spitich dat der yn de kranten net genôch omtinken foar is, dat soe wol wer ris better kinne. Gelokkich is der altyd noch in hiel grut oanbod oan Fryske berneboeken, der is in soad belangstelling foar hearde ik fan de Afûk. Der komme altyd wer nije Fryske berneboekeskriuwers by, dêr bin ik optymistysk oer, ek oer de goeie yllústratoaren.’’

Het oeuvre van Baukje Wytsma is omvangrijk. Terugkijken in de tijd is een vaak voorkomend thema in haar werk. Het afgelopen coronajaar was vooral een ‘ferfrjemdzjende’ ervaring. Aanvankelijk vond ze de quarantaine wel aangenaam: beetje opruimen, muurtje verven, kast opruimen en de tuin echt eens goed in orde maken. ,,Mar doe kaam de earnst fan it hiele barren stadich mear it bestean ynrûcheljen. Hearst hieltiid mear ferhalen fan minsken dy´t siik wurde, minsken dy´t stjerre, freeslik.’’

Ze begon de getallen bij te houden, volgde het nieuws en luisterde naar de experts in de praatprogramma’s op televise. Ze is er na verloop van tijd mee gestopt. Doodmoe werd ze van al die discussies. En angstig. ,,Al dy mieningen, al dy agresje. As der immen net in mûlekapke op ha wol yn de supermerk, reitsje minsken soms al slaande deilis. Hurdwurkjend sikehûspersoniel wurdt útskolden en bedrige, plysjeminsken wurde belage, guon politisi stoke de boel op, ûnfoarstelber allegear.’’

Afstand

Beperkingen halen niet het beste in mensen naar boven, heeft ze ervaren. Zelf houdt ze afstand, wil ze niet ziek worden. Ze weet wat corona met mensen in haar nabije omgeving heeft gedaan. Dit interview vindt daarom ook via de telefoon en de mail plaats. Natuurlijk, het liefste zou ze net als iedereen haar kinderen en kleinkinderen in de armen sluiten. En het doet haar verdriet dat ze haar achterkleinkinderen maar mondjesmaat kan zien. ,,Ik ha twa oerbeppesizzers fan ien en trije jier, de jongste is dizze wike 1 jier wurden. Ik ha har mar amper yn it echt sjoen.”

Optimistisch: ,,Mar dat helje ik aanst allegear yn as it wer mooglik is.’’ Ze heeft ook goede hoop dat als straks de beperkingen voorbij zijn en het ‘gewone’ leven weer aanvangt. ,,As dy grausluier aanst foarby is, soe ik my al in stik frijer fiele. Ek dat ik wer mei famylje en freonen omgean kin lykas foarhinne, ik tink dat wy dat allegear it meast misse, de sosjale kontakten, it byelkoar wêzen. Ik bin o sa benijd hoe’t it allegear wêze sil as it ‘âlde normaal’ der wer is, hoe sjogge wy dan op dizze perioade werom?’’

De schrijver en dichter houdt niet van onenigheid. Aan ruzie heeft ze een grote hekel. Wat is er mis met harmonie en gezellig samen dingen delen? Zo bereik je toch veel meer dan met gekrakeel, vindt ze. Naarmate ze ouder wordt, vallen steeds meer goede vrienden en bekenden weg. Mensen waarmee ze jarenlang op vriendschappelijke voet stond. Schrijvers van haar generatie, die mede het literaire klimaat in Friesland bepaalden en waar ze veel contact mee had. Zoals Akky van der Veer (1943-2019), Tiny Mulder (1921-2010) en Tjits Jonkman (1924-2014).

,,En al dy oare Fryske skriuwsters dy’t der net mear binne. Tjits, dy’t yn de fakansjetiid altyd op ús poes Sytze paste… Ik mis harren selskip, de ferhalen, de wille, mar ek it fertriet dat wy dielden. Kleurrike ynspirearjende minsken lykas Rients Gratama en Thom Mercuur, Rink van der Velde, Hylkje Goënga, sy joegen Fryslân kleur. Dy fanselssprekkende gesellichheid fan it byelkoar wêzen yn de freonerûnte fan It Skriuwersboun is foar my ûnferfangber, wy rekken noait útpraat.’’

Swarte stip

Hoe oud denkt Baukje Wytsma te worden? Staat ze daar überhaupt wel eens bij stil? Ze moeten bekennen dat ze daar niet over nadenkt. Ze is nu 75 jaar, voor de een is dat oud, voor een ander niet. ,,Ast sa’n sifer beneamst fielt dat as in swarte stip oan de hoarizon. Ik hoopje salang te libjen dat it op wat foar wize dan ek noch wat freugdefol en inspirearjend is, want ik hâld fan it libben.’’

Ze realiseert zich wel dat alles ineens zomaar voorbij kan zijn. ,,Gemis makket it libben leger, grizer. Begjinst sels by it âlder wurden fansels mear oer de dea nei te tinken. Dat doch ik eins altyd al sûnt myn beide âlders hiel jong ferstoarn binne. Heit wie 54 en mem 57. Eins wie de dea der altyd wol, fierôf of tichtby.’’

Of er leven hierna is? Gelooft ze daarin? ,,Ik wol dêr leaver net tefolle bewust oer neitinke. Ik stel my altyd mar in oare ûneinige romte foar dêr´t ús heit en mem en al dy oaren no miskien binne, ergens wêr’t it goed en feilich is. Alteast, dat hoopje ik mar. Mei guon soe ik noch wol graach prate wolle oer fan alles.’’


Je kunt deze onderwerpen volgen
Cultuur
Interview
Friese taal en cultuur
Plus artikel gelezen
Je las zojuist een artikel.
Onbeperkt PREMIUM-artikelen lezen?

Lees nu PREMIUM vanaf € 1,15 per week. Je krijgt dan onbeperkt toegang tot al onze artikelen, video’s, columns en meer.

Probeer PREMIUM direct