Bezoekers van De Frisiana in 1963.

Grote sprong voorwaarts

Bezoekers van De Frisiana in 1963.

Wereldwijd brachten de jaren zestig enorme veranderingen met zich mee. In literatuur en beeldende kunst, stedenbouw en architectuur, in het denken en de moraal. Ook in Friesland. Huub Mous beschrijft ze in De Fries die in de toekomst sprong.

In 1963 bezochten tienduizenden mensen uit binnen- en buitenland de tot dan toe grootste tentoonstelling ooit in Leeuwarden gehouden: De Frisiana . Het motto van de manifestatie was ‘Frieslands kennen en kunnen in verleden, heden en toekomst’.

,,Deze slogan gaf aan dat men zich in 1963 rekenschap gaf van de positie van de provincie en haar inwoners in ruimte en tijd. (...) Traditie en vernieuwing werden niet gepresenteerd in termen van transitie, maar in termen van vruchtbare co-existentie. In het programmaboekje wordt telkens het verleden verbonden met de toekomst’’, zo schrijft historicus Bert Looper in het voorwoord van het nieuwste boek van kunsthistoricus en publicist Huub Mous , De Fries die in de toekomst sprong . Hierin toont Mous aan dat deze Frisiana-presentatie helemaal niet zo vanzelfsprekend was als we nu misschien denken.

loading
Ter gelegenheid van de opening van de Frieslandhal werd in 1963 de Frisiana georganiseerd. Mous: ,,Een vlootschouw van het proces van snelle modernisering waar Friesland in verzeild was geraakt.’’

Levensgevoel

Op de tentoonstelling was bijvoorbeeld Makkumer aardewerk te zien, maar er presenteerde zich ook een heel nieuwe generatie kunstenaars. Er werd zelfs een abstract schilderij getoond, ‘opgebouwd uit vlekken’, van kunstenaar Sies Bleeker. Looper: ,,De betekenis van deze doorbraak van de abstractie mag niet worden onderschat. Juist in Friesland ging ‘de weg naar de abstractie’ gepaard met een felle discussie over het welzijn van de mienskip , de Friese gemeenschap. Zou abstractie wel passen bij het levensgevoel van de mensen? Dreef de abstractie, zoals werd gesteld, de samenleving niet naar de leegte?’’

loading
Bezoekers van De Frisiana in 1963.

Volgens Looper was Sies Bleeker (1941-2014) op de Frisiana misschien wel de historische ‘Fries die in de toekomst sprong’. Maar er waren ook anderen. In de beeldende kunst, in de literatuur en architectuur, in stedenbouw en filosofie. De lineaal zoals die werd gehanteerd in de stedenbouw, deed ook zijn intrede in de moderne kunst.

Invalshoek

Eerder al, in zijn boek De kleur van Friesland , besteedde Mous aandacht aan de jaren zestig. Het is een decennium dat hem zelf bovenmatig interesseert, en dat las Looper terug in het betreffende hoofdstuk. Als directeur van Tresoar vroeg hij daarom Mous zich specifiek op dit tijdvak te concentreren en zich dit keer niet te beperken tot de beeldende kunst. Mous: ,,Ik ben eerst gaan lezen, want van de Friese literatuur wist ik weinig.’’

Daarna zocht hij een invalshoek, om niet te herhalen wat schrijvers voor hem al hadden gedaan. Meer nog dan over Friesland alleen gaat zijn boek over de veranderingen in het bewustzijn en in de moraal aan de ene kant, en in in modernisering van de leefwereld aan de andere kant. ,,En in het bijzonder over de wijze waarop die twee met elkaar verweven zijn en waren.’’

De traditionele manier van denken was cyclisch, gebeurtenissen herhaalden zich als de seizoenen. Het modernisme hield een lineaire denkwijze in, vooruitgangsdenken. Vooruitgang, richting een utopie wellicht, als het tegenovergestelde van traditie en nostalgie. Het platteland met zijn weidsheid, open horizon en agrarische cultuur verloor in rap tempo terrein aan de stad, met een complexe ruimte, industrie en bureaucratie.

loading
Het Hooglandgemaal in Stavoren van architect Piet de Vries geldt als een toonbeeld van moderne architectuur. ,,Zo lijkt het modernisme wonderlijk genoeg bij Friesland te horen’’, schrijft Huub Mous in De Fries die in de toekomst sprong.

Radicale verandering

Er trad een radicale verandering op in tijdgeest, die zich misschien nog het meest manifesteerde in een verandering van de moraal. Mous: ,,De traditionele balans tussen sociale gebondenheid en persoonlijke vrijheid werd een probleem, niet alleen door de oprukkende stadslucht die ook op het platteland naar vrijheid rook, maar vooral ook door het verdwijnen van God, zelfs uit Jorwerd.’’

Schrijvers als Trinus Riemersma worstelden hiermee. In Minskrotten-Rotminsken schrijft Riemersma over een leerlinge van hem die door een tankauto overreden was. Een ongeluk dat hem diep had aangegrepen en hem God had doen vervloeken. Mous in zijn boek: ‘Het was een felle aanklacht tegen de God die dit tolereerde.’ (..) ‘Als er een God is, was dat een verschrikking, maar als er geen God is, wat dan?’

Was er dan niets? En wat was niets? Het onderwerp van de Zero-beweging, die zich los maakte van de traditie. Met kunst zonder onderwerp, van materiaal zonder waarde.

loading
De fontein van Chris Fokma op het Europaplein in Leeuwarden was volgens Mous kenmerkend ,,voor het gematigde modernisme dat tot ver in de jaren zestig toonaangevend was voor de monumentale kunst in Friesland’’.

Anders verbonden

Modernisering deed iets met het brein. De linkerhersenhelft staat in het teken van taal, de rechter bevat het beeldend centrum. In de jaren zestig, en feitelijk al eerder, verschuift de balans tussen deze twee delen. Religie verdwijnt, de mens voelt zich anders met de ‘buitenwereld’ verbonden.

Waar zijn karakter samenviel met zijn omgeving, komt de mens daar nu los van te staan. Mous gebruikt de theorieën hierover om veranderingen in het Friesland van de jaren zestig te omschrijven.

Waar kunstenaars zich eerst verbonden voelden met ‘het Friese’, brak alles open. De wereld kwam binnen. Soms letterlijk, met de komst van buitenlandse kunstenaars die hier naar toe vluchtten uit de stad, op zoek naar ruimte en leegte, zoals het Duitse duo Fritz Rahmann en Silvia Steiger. ,,Friesland kon ook het centrum van de wereld zijn.’’

Beeldend kunstenaar en schrijver Louis Le Roy (1924-2012) zag het spookbeeld van de dode stad opdoemen. Zijn kunst richtte zich op ecologische processen in ruimte en tijd, zoals met de Ecokathedraal in Mildam. Een project ,,dat de intentie heeft om de tijd de komende duizend jaar alle ruimte te geven’’. Een voorbeeld dat internationaal navolging kreeg. ,,Het is bijzonder dat dit soort mensen hier toen waren.’’

loading
Naarmate de ruimte steeds meer planmatig werd vormgegeven, ontstond behoefte aan een tegenhanger. Naar iets dat tijd kreeg om te groeien. De Ecokathedraal in Mildam van Louis le Roy is daar een voorbeeld van.

Dial a poem

In februari 1968 ging Operaasje Fers van auteur Josse de Haan van start. Wie zijn telefoonnummer draaide, kreeg een antwoordapparaat dat twee gedichten liet horen. Dat werd zo'n succes dat de lijnen overbezet raakten en het project tijdelijk uit de lucht moest. Een half jaar later volgde in New York Dial a Poem , in samenwerking met De Haan, zodat destijds ook Friese gedichten in New York te horen waren en andersom.

En dan was er nog de televisie. Relatief laat, want de ontvangst was in de provincie beroerd, totdat in 1957 in Irnsum een hulpzender in gebruik werd genomen. ,,Televisie bracht ons ver, maar ook het verre dichtbij.’’ Hier had je de Fries die in de toekomst sprong, aldus Mous.

,,In de jaren zestig gebeurde heel veel, heel snel. Dat was soms moeilijk te verwerken’’, betoogt hij. ,,Het was niet allemaal rozengeur en maneschijn. Sommige babyboomers raakten bij de eerste afslag het pad al kwijt. Consumentisme, hedonisme... Er kwamen niet allemaal goede eigenschappen uit voort.’’

Culturele hoofdstad

Wat hem als ‘een cadeautje’ in de schoot werd geworpen in de twee jaar dat Huub Mous aan het boek werkte, was de verkiezing van Leeuwarden tot Culturele Hoofdstad van Europa. Met als thema iepen mienskip . In wezen een samensmelting van de twee tegenpolen uit de jaren zestig, waar Mous in zijn boek ook op inhaakt. Hij had het daarom mooi gevonden als in 2018 een grote expositie over het modernisme uit de jaren zestig deel had uitgemaakt van het programma, om te laten zien waar de term iepen mienskip en achterliggende ideeën vandaan komen. Maar dat heeft niet zo mogen zijn.

Plus artikel gelezen
Je las zojuist een artikel.
Onbeperkt PREMIUM-artikelen lezen?

Lees nu PREMIUM vanaf € 1,15 per week. Je krijgt dan onbeperkt toegang tot al onze artikelen, video’s, columns en meer.

Probeer PREMIUM direct