Tristan Visser maakt een soundscape. Geluiden van ijswalvissen, smeltend ijs en knallen van een air gun mengen zich met zijn gitaarspel. Een luidspreker hangt in een bak water. FOTO JANIEK DAM

Geluidskunstenaar Tristan Visser: musiceren met ijswalvissen

Tristan Visser maakt een soundscape. Geluiden van ijswalvissen, smeltend ijs en knallen van een air gun mengen zich met zijn gitaarspel. Een luidspreker hangt in een bak water. FOTO JANIEK DAM

Muziek maken met walvissen? De Terschellinger geluidskunstenaar Tristan Visser trok ervoor naar Groenland. En hij maakte een soundscape voor een tentoonstelling in Panorama Mesdag, in Den Haag.

Hard geluid, wat is dat? Een air gun , die is hard. Zo’n ding wordt gebruikt door de Shell en dat soort bedrijven, om te meten of er ook ergens olie en dat soort kostbaarheden in de bodem ziten. Dat gebeurt dan met enorm harde knallen, ,,tot wel 240 dB”, zegt Tristan Visser. En dat is heel, heel, heel erg hard.

Tristan Visser, van Terschelling, deed de Leeuwarder popopleidingen D’Drive en Academie voor Popcultuur en speelde intussen jarenlang in de best succesvolle Duitse metalband Majesty – tot hij genoeg kreeg van harde liedjes en liever aan de slag ging met improvisatie en andere uitdagende klanken. Hij deed mee aan Klanklânskippen, een concertenreeks in De Lawei te Drachten, opgezet door onder anderen Sytze Pruiksma. Ook al zo’n muzikant die de weg weet in de natuur. ,,Ik heb wel van Sytze geleerd. Heel muzikaal, wat hij doet.”

Tristan kreeg een geluidsopname van zulke knallen in het Noordpoolgebied in handen van een oud-werknemer van Shell. De opnamen verwerkte hij in een soundscape , bij een reconstructie van een verloren gegaan panorama van de schilder Louis Apol, gebaseerd op diens reis naar Nova Zembla, in 1880.

Smeltend ijs

Deze soundscape is permanent te horen bij dat panorama, in Museum Panorama Mesdag te Den Haag, maar bij de presentatie van zijn werk voerde Tristan het live uit. Geluiden van ijswalvissen, smeltend ijs en dus de knallen van die air gun mengden zich met zijn gitaarspel, de snaren bestreken met een strijkstok. Hij hing een luidspreker in een bak water – hoe kouder dat water hoe beter het klinkt, dus die bak verdween even in de vriezer – en die geluiden versterkte hij ook weer, met een onderwatermicrofoon. Geluidskunst, dat is nu zijn ding.

'We weten nog lang niet alles over hoe dieren geluiden gebruiken onder water'

240 dB. Dat is dus typisch loeihard. Het is niet de enige vorm van ‘geluidsvervuiling’ waarmee wezens die onder water leven te maken hebben. Zoals ijswalvissen, de dieren die Tristans hart wel gestolen hebben. Hij is al langer gefascineerd door die geluidsvervuiling. ,,dat wil ik onderzoeken.” Hij maakte al eens een soundscape met dat thema voor het landschapsproject Sense Of Place, waarin de veerboot naar Terschelling voorkwam. ,,Met een onderwatermicrofoon nam ik een heel hoog, naar, penetrant geluid op. Dat was dus die veerboot.”

Vervolgens maakte hij een filmpje van een minuut voor de afsluiting van het Leeuwarder Culturele Hoofdstad-jaar, voor Omrop Fryslân aanleiding om hem opdracht te geven voor een korte documentaire over dit onderwerp. ,,We weten nog lang niet alles over hoe dieren geluiden gebruiken, onder water. En al die geluiden die wij daar maken, die zijn ook niet alleen maar slecht. Misschien zijn sommige frequenties helemaal niet storend voor die dieren.”

Met de boot

En zo trok hij naar Groenland, met een boot. Met daarop ook Esther Kokmeijer, een fotografe die vaker in arctische streken werkt, als poolgids onder andere. Zij schoot daar tussen die ijsbergen de beelden, naderhand door de Leeuwarder filmmaker Jeroen van den Bovenkamp gemonteerd.

Wat ook een doel was, voor Tristan: muziek maken met walvissen, kijken of die dieren ook wilden reageren op zijn muziek. ,,Omdat ik dacht dat dat aandacht zou genereren. Zodat mensen gaan luisteren, en ik ze mee kan nemen naar de vraag die ik wil stellen. Hoe vet is dat?”

Het mooie is: het lukte hem ook nog. Hij liet via een luidspreker onder water een d-toon uit zijn gitaar door het water schallen - en een van de drie walvissen antwoordde met dezelfde toon. Het is een fraai moment, een emotionele climax aan het eind van de film (hoewel dat moment zich in eigenlijk midden in de reis afspeelde - nooit een camera vertrouwen, mensen).

Van g naar c

Hij had al eerder ontdekt dat zulke dieren in hun conversatie met elkaar eigenlijk aan het zingen zijn. ,,Ik luisterde eens naar een opname van die ijswalvissen, speelde wat mee met mijn gitaar. Toen hoorde ik dat-ie echt van een g naar een c ging. Een perfecte toonafstand. Toen had ik een epifanie. Wat de fok? Ik wilde contact maken met die dieren. Met muziek.”

Er is nog een connectie. Walvissen, Nova Zembla, Terschelling, waar Tristan vandaan komt. ,,Willem Barentsz. Tuurlijk, dat is een ding. Destijds waren Nederlanders heel dominant in de walvisvaart, juist ook van de Waddeneilanden. Fascinerend.” Hij gelooft in vorige levens, zegt hij. ,,De dingen die je nu doet, houden verband met grote lijnen van vroeger. Dat Groenland-verhaal, die walvissen - dat voelt voor mij zo ontzettend als iets dat ik moet doen. Alsof de rode loper voor me wordt uitgelegd.”

En over een jaar of drie wil hij Willem Barentsz en Louis Apol achterna, richting Nova Zembla. ,,Een rondje varen om de Noordpool. Onderzoek doen naar geluid, laten horen hoe het daar klinkt. En vragen stellen. Wat doet dat geluid eigenlijk?” Hij is druk met het bijeenrapen van fondsen, ,,want het kost nogal wat. Ik wil goede apparatuur mee, goede microfoons.” Hij lacht. ,,Ik heb bijna het idee: was ik in een vorig leven walvisvaarder?”

Onder Water van Tristan Visser is in het weekend van 15 en 16 te zien op NPO en Omrop Fryslân.

Plus artikel gelezen
Je las zojuist een artikel.
Onbeperkt PREMIUM-artikelen lezen?

Lees nu PREMIUM vanaf € 1,15 per week. Je krijgt dan onbeperkt toegang tot al onze artikelen, video’s, columns en meer.

Probeer PREMIUM direct