Ina Hogen Esch tussen het werk van wijlen haar man Johan Haanstra.

Eppie Dam schrijft een lofzang op het innerlijk landschap van Johan Haanstra

Ina Hogen Esch tussen het werk van wijlen haar man Johan Haanstra. FOTO NIELS DE VRIES

Eppie Dam heeft gedichten geschreven die zijn geïnspireerd op de werken van schilder en beeldend kunstenaar Johan Haanstra. Hij kende het werk niet, maar was ‘verbijsterd en verbluft’ toen hij het voor de eerste keer zag. Haanstra’s kunst liet hem niet meer los. Het leidde tot de bundel Omstreken. Een lofzang op Haanstra’s innerlijke landschappen.

Hij weet het nog goed. Eppie Dam (67) was op bezoek bij zijn uitgever Hille Faber in Workum. Zijn oog viel op een catalogus die op de keukentafel lag. Hij begon te bladeren en was meteen geraakt door het werk van schilder Johan Haanstra (1914-1991). ,,Ik was verbijsterd en verbluft. Ik kende het werk helemaal niet, maar het was meteen aan mij besteed.” En hij hoort zichzelf nog tegen de uitgever zeggen: ,,Hjir komt in boek fan!”

Johan Haanstra streek in 1976 met Ina Hogen Esch (74) neer in Warns. Ze woonden destijds op een flatje in Enschede en waren nog nooit samen in Friesland geweest, zegt de weduwe. Ze is na Haanstra’s overlijden in het huis blijven wonen dat zij en Johan samen opknapten. ,,Het was een bouwval, maar dit is wat we destijds konden betalen.”

Het stel had elkaar leren kennen op de Academie voor Kunst en Industrie in Enschede. Hij was er docent, zij was zijn studente. Ze werden verliefd en twee jaar later vertrokken ze naar Friesland. ,,Johan ging met vervroegd pensioen. Hij had het niet meer naar de zin op de academie en was daar ziek van geworden.” Haanstra werd volgens Hogen Esch tegengewerkt door een nieuwe directeur. Hij raakte overspannen van de situatie en verlangde ernaar te stoppen en samen met zijn nieuwe liefde naar Friesland te vertrekken.

,,Want Friesland was voor hem het paradijs”, zegt Hogen Esch. Haanstra had als kind gesmuld van de verhalen die zijn vader Folkert sr. vertelde over een tante in Ie. ,,En zo kwamen we hier terecht, vlak bij het water. De dokter had geadviseerd dat de schone lucht en de zee Johan goed zouden doen en dat klopte ook. Hij knapte meteen op.”

Nieuwe inspiratie

Niet alleen de nieuwe omgeving had een heilzame werking op de gezondheid, hij had weer zin in schilderen. Deed nieuwe energie en inspiratie op. Zijn werken werden lichter van toon, de kleuren helder. Tijdens wandelingen in de omgeving – het stel had geen auto – tekende hij schetsjes van het landschap en ging daar in het tot atelier omgebouwde voorhuis mee aan de slag.

Haanstra haalde voor zijn abstracte werken, inspiratie uit de natuur. Maar hij trok vervolgens de werkelijkheid uit elkaar en rangschikte de elementen. Hij creëerde de landschappen zoals hij ze in zijn hoofd had. De schilder knipte eerst vormen uit gekleurde vellen papier en plakte die dan op en over elkaar. Als hij tevreden was over de compositie ging hij het schilderen, zegt Hogen Esch. ,,Hij verbeelde zijn innerlijke landschap”, omschrijft ze de werkwijze.

Aanvankelijk nummerde Haanstra zijn werken, tot hij op een goede dag het telefoonboek pakte en de schilderijen namen van Friese plaatsen ging geven. Daar begon hij al mee in Enschede. ,,Kubaard, Exmorra, Goïnga, Nij Altoena, Molkwar, Tritsum. Prachtig!”, zegt Hogen Esch. ,,Welnee, hij wist niet waar die plaatsen lagen. De namen klinken gewoon heel goed.”

Dam kende dit verhaal destijds niet, maar voelde gelijk aan dat de voorstellingen niet overeenkomen met de titels van de schilderijen. Het intrigeerde hem. ,,Het was vooral die combinatie van wildvreemd beeld en bekende locatie. Toen ik later van Ina hoorde dat Johan ze ’s avonds uit het telefoonboek plukte en vervolgens ergens onder plakte, wist ik dat ik goed zat en van de weeromstuit in alle vrijheid dichten kon. Zonder die unieke titels was het boek er zeker niet gekomen.” In het voorwoord van Omstreken schrijft Dam: ,,Het werd magie toen bleek dat Haanstra zijn verfstukken topografische namen had gegeven, allemaal terug te voeren tot de kaart van Friesland.”

Gegrepen

Dam is veelzijdig. Naast poëzie schrijft de oud-leraar onder meer verhalen, columns, kinderboeken, biografieën en liedteksten. Maar ook is er altijd de belangstelling voor beeldende kunst. Hij publiceerde al meerdere bundels met gedichten die hij bij schilderijen maakte. Als Dam eenmaal gegrepen is door het werk van een schilder, laat hem dat niet meer los. Dan moet hij daar wat mee. ,,Dan ben ik er ook niet meer van af te brengen. Daarna begint nog wel het grote werk van selecteren en zoeken naar de connectie in woorden. In dit geval was nu eens het schilderij leidend, en dan weer de topografische titel: plaatsen waar ik natuurlijk zelf ook ideeën bij kreeg of een verleden mee heb.”

De schrijver heeft in Omstreken een soort van innerlijk landschap in woorden geschetst. De gedichten zijn in het Fries geschreven en in het Nederlands vertaald. Sommige van de gedichten heeft Dam opgedragen aan dichters en schrijvers.

kûbaard :

foar margryt poortstra

fan natuere ien mei it wurd

de dei docht wûnders oan kûbaard

mei acht kúb blauwen twa kúb grienen

in túbke sinne sûnder skaad

in himeldoek foar alle skriemen

in likje read om fêst te mienen

der wurdt ek noch oer leafde praat

Dam heeft de ziekte van Huntington, een erfelijke hersenziekte. Bij de schrijver uit zich de ziekte in traag bewegen en moeite met spreken. Maar hij wilde koste wat kost de smalle trap naar de zolder betreden waar Hogen Esch de werken van Haanstra bewaart. Het was niet makkelijk, maar het was de inspanning meer dan waard. ,,Ik wist niet wat ik zag. Al die schilderijen, mannetje aan mannetje, en maar weer een doek geopend, en maar weer een veelheid aan vorm en kleur. Ik belandde telkens in een andere wereld, allemaal geschapen door één man.’’

Twijfels

Hogen Esch had overigens eerst wel haar twijfels of ze in zee wilde met de dichter. Veel werken van Haanstra zijn niet meer te achterhalen en foto’s van plaatjes uit een catalogus, dat zou de kwaliteit niet ten goede komen, dacht ze. ,,En als je het doet, dan moet het er wel mooi uit zien. Maar gelukkig kun je technisch tegenwoordig heel veel. Het boek is prachtig geworden”, zegt ze tevreden.

En de schrijver, want vindt hij? Ondanks al zijn ervaring moet hij bekennen best wel zenuwachtig te zijn geweest. ,,Je presenteert toch het werk van iemand anders. Ik moet zeggen dat alles letterlijk goed voelt.” Voor de vormgeving schakelde Dam zijn dochter Ankemarije in. ,,Met haar heb ik twaalf keer achter het scherm gezeten voordat alles werkelijk op zijn plek viel. Zij kent mijn beperkingen, en zonder haar had ik het niet gered.’’

Plus artikel gelezen
Je las zojuist een artikel.
Onbeperkt PREMIUM-artikelen lezen?

Lees nu PREMIUM vanaf € 1,15 per week. Je krijgt dan onbeperkt toegang tot al onze artikelen, video’s, columns en meer.

Probeer PREMIUM direct