Mirsad en Izet zien elkaar niet vaak meer. Op verzoek van Groot Haar troffen ze elkaar in de volkstuin van Mirsad.

Drie reizen naar Sanski Most voor het levensverhaal van drie Bosnische broers

Mirsad en Izet zien elkaar niet vaak meer. Op verzoek van Groot Haar troffen ze elkaar in de volkstuin van Mirsad. FOTO TON GROOT HAAR

Drie keer reisde fotograaf Ton Groot Haar (63) naar Sanski Most, om dieper in het leven te duiken van zijn Bosnische vriend Mirsad. Het leidde tot zijn afstudeerproject over drie broers.

Na de dood van de Joegoslavische leider Tito in 1980 verbrokkelt de eenheid in het land geleidelijk aan. Slovenië roept de onafhankelijkheid uit in 1991, Kroatië volgt. Op 1 maart 1992 stemt een meerderheid van Bosnië en Herzegovina ook voor onafhankelijkheid. De orthodoxe Servische minderheid accepteert dit niet, wil geen deel uitmaken van een land waar de meerderheid bestaat uit moslims (Bosniakken). Met hulp van Servië bezetten ze driekwart van het land. Vooral in steden als Srebrenica en Prijedor worden Bosniakken vermoord, verkracht en verdreven.

Ismet en Ramiza Kuburic hebben een vakantiehuis in Prijedor. ,,We waren zó naïef en konden niet geloven dat er een oorlog zou uitbreken. Maar de Serven kwamen als mieren uit de grond. Onze eigen buren, mannen uit Prijedor…... Ze kwamen overal vandaan, uit de bossen en de vallei, links en rechts. Toen Ismet naar buiten ging om te kijken wat er aan de hand was, is hij meteen in zijn hoofd geschoten.’’

Dit citaat tekent Ton Groot Haar op in zijn zoektocht naar het leven van zijn vriend Mirsad, de jongere broer van Ismet.

loading

Camminghaburen

Ismet is een van de 100.000 slachtoffers, 2 miljoen mensen ontvluchten Bosnië en Herzegovina. De familie Kuburic belandt in Nederland. Ismets vrouw Ramiza, Mirsad en zijn vrouw Azra met hun kinderen Aky en Jasmina, en de derde broer Izet en zijn vrouw Namka en hun kinderen. Ook zus Ismeta en de ouders van de drie broers krijgen onderdak in Nederland, in Leeuwarden.

loading

Groot Haar leert Mirsad kennen als diens gezin in 1993 een huis krijgt toegewezen in Camminghaburen. Ze wonen vlak bij elkaar. ,,Van buren hoorden we dat Azra pianolerares was geweest, dat ze graag een piano wilde hebben. Wij hebben haar toen onze oude piano gegeven.’’ Er ontstond een vriendschap, tussen de mannen en hun vrouwen Azra en Tjitske.

loading

Ton en Tjitske zijn op vakantie als ze in 2007 het bericht krijgen dat Mirsads zoon Aky plotseling is overleden. De achttienjarige jongen is op dat moment bij zijn grootouders in Sanski Most, een aneurysma wordt hem fataal. ,,We hadden er gelijk wel heen gewild, maar dat doe je dan niet.’’

Groot Haar vraagt zich af hoe zijn vriend het hoofd boven water houdt. ,,Hij verloor zijn broer, zijn land en zijn zoon.’’ Tjitske gaat elke vrijdag naar haar buren. ,,Ik was druk met mijn bedrijf.’’ (Groot Haar was directeur van een communicatiebureau).

loading

Mirsad neemt een volkstuin aan de Dokkumer Ee. ,,Dat wordt zijn redding.’’ Over de oorlog praten de mannen niet. Niet makkelijk. Ze komen wel dichterbij tot als ook Groot Haar in 2016 een volkstuin neemt.

Veerkracht

Als hij zijn bedrijf vaarwel heeft gezegd, volgt Groot Haar de Fotoacademie in Amsterdam. Hij verdiept zich in levens van mensen die het een en ander hebben meegemaakt. Zoals Jessica die bij haar opoe intrekt, in de arme wijk Wielenpôlle, of Eritreeërs in Leeuwarden. ,,Mijn thema is de veerkracht van mensen, hoe ze - ook in moeilijke omstandigheden - zelf de regie nemen.’’ Voor zijn afstuderen wil hij zich verdiepen in het leven van Mirsad. Die waardeert de belangstelling, maar ,,hij wilde niet mee’’. Groot Haar reist in oktober 2019 voor het eerst alleen naar Sanski Most.

loading

Daar woont Mirsads broer Izet tegenwoordig. Na een loopbaan bij de Leeuwarder brandweer is hij met Namka teruggekeerd naar de stad van de negen rivieren. Ook Mirsad en Aky wilden terug, ze ontwierpen een huis waarin ze zouden gaan wonen. ,,In Bosnië blijven de mannen bij hun ouders wonen, dochters gaan naar hun schoonfamilie.’’ Het huis is ook gebouwd, maar staat leeg. ,,De toekomst van onze dochter Jasmina heeft prioriteit. En die toekomst ligt voorlopig in Nederland’’, citeert Groot Haar zijn vriend.

Drie keer maakt hij de 28 uur durende busreis door Duitsland, Oostenrijk, Slovenië en Kroatië. In oktober, december en februari. Izet ontvangt hem, tolkt en leidt hem rond. Hij mag overnachten in het ouderlijk huis van de broers. Het is het huis waar Aky is gestorven, en dat leegstaat na de dood van vader en moeder.

Brug

Behalve het documentaireportret van Mirsad, fotografeert hij ook het leven van Izet. Hij fotografeert de negen rivieren, de natuur en die ene brug. De brug waar Izet na 1992 nooit weer op heeft gestaan. Hij was opgepakt en met anderen in een truck meegenomen. ,,Midden in de nacht moesten we stoppen bij een controlepost op een brug over de Sana. Ik werd uit de wagen gehaald, onder schot gehouden en moest midden op de brug een patriottisch Servisch lied zingen. Ik ben nog nooit zo bang geweest.’’

loading

En dan krijgt hij van weduwe Ramiza foto’s in handen van de oudste broer, Ismet. ,,Hij was ieders lieveling, hij kon alles, was heel technisch, maar bovenal de grote verbinder in de familie.’’ Het vakantiehuis in Prijedor is in 1992 in brand gestoken, maar een Sloweens gezin heeft er achteraf foto’s in teruggevonden. Via via hebben ze Ramiza weten op te sporen. Het zijn verkleurde familiekiekjes, getuigend van goede tijden.

loading

In het boek dat Groot Haar maakt, heeft elke broer zijn eigen deel. Het start met Mirsad en eindigt met Izet. Hun kleine katernen zijn gescheiden door een iets groter katern in zwartwit, met foto’s van de busreis. ,,Die reis schept afstand tussen hen en andere familieleden.’’ Een nog groter katern daarbinnen toont kleurenfoto’s van de rivieren, waaraan hun geboortestad haar naam dankt. Met een citaat van Rutger Kopland:

‘Ieder mens zou een rivier moeten zijn, komen / zonder verlangen te blijven, gaan zonder heimwee.’

Helemaal binnenin, in het hart, zit weer een klein katern met de foto’s van Ismet. Net als vroeger is hij de verbindende schakel tussen beide broers.

loading

Plus artikel gelezen
Je las zojuist een artikel.
Onbeperkt PREMIUM-artikelen lezen?

Lees nu PREMIUM vanaf € 4,99 per maand. Je krijgt dan onbeperkt toegang tot al onze artikelen, video’s, columns en meer.

Probeer PREMIUM direct