Arcadia is de driejaarlijkse manifestatie die het vervolg is op Leeuwarden-Fryslân 2018. De organisatoren willen met cultuur nieuwe perspectieven schetsen voor een duurzame samenleving en een gezonde mienskip. Vijf projecten van de ‘triënnale’ die over precies een jaar begint en honderd dagen duurt, uitgelicht.

Bomen aan de wandel, een nieuw verhaal

Bosk wordt een van de grote projecten van Arcadia: een wandelend bos, dat zich langzaam maar zeker voortbeweegt door de Leeuwarder binnenstad en waarbinnen en waaromheen zich van alles afspeelt. Het wordt ook een eerbetoon aan medebedenker, Joop Mulder, de man van Oerol en van Sense Of Place, die begin januari plotseling overleed.

,,Bij elke vergadering vragen we ons af wat Joop ervan zou vinden”, zegt Bruno Doedens. ,,Zijn geest is absoluut essentieel.” Nadat Mulder was gevraagd om iets te bedenken voor Arcadia vroeg hij Doedens erbij. Doedens, landschapskunstenaar, heeft de nodige voetstappen liggen op het Terschellinger festival Oerol, waar Mulder hem alle kans gaf om zich te ontwikkelen.

Samen kwamen ze op het idee van dat wandelende bos. Het is de weerslag van gesprekken met Mulder, van de boeken die Doedens las en de ideeën die hij opdeed over natuur, cultuur, hoe je dat met elkaar kunt verbinden en hoe je daar iets mee kunt veranderen. Hij schreef er een essay over, Planet Paradise .

,,De verhalen waar wij in geloven”, vertelt Doedens, ,,daar handelen wij naar, en dat heeft een negatief effect op de aarde. Het gaat erom dat we in andere verhalen gaan geloven, die betere effecten hebben.”

Op de geschiedenis van de aarde stelt de aanwezigheid van de mens weinig voor. ,,De mens is nog in zijn puberteit, slaat wild om zich heen. Toch consumeren we in Nederland meer dan drie keer zoveel dan nodig zou zijn om de aarde in balans te houden. De wereldbevolking is verdubbeld, van 3,5 miljard naar 7 miljard gegaan in vijftig jaar tijd.”

Dat maakt het nogal een uitdaging om een ‘goede voorouder’ te zijn, een beeld dat Doedens leende van de Australische denker Roman Krznaric (boek: The Good Ancestor: How To Think Long Term In A Short Term World ) en dat we ook tegenkomen bij Nynke Laverman: Your Ancestor .

Cultuur kan een brug slaan, nieuwe verhalen kunnen een ander perspectief bieden op die problematiek. En zo is dit verhaal ontstaan. ,,Stel nou dat er een stel bomen de stad in komt wandelen. Dan kunnen wij ook veranderen. Als dit kan, kan er meer. Dan kan die paradigmaverschuiving ook.”

Bosk dus. Meer dan duizend bomen die in honderd dagen door de stad wandelen, waarbij ze in ieder geval de grotere pleinen aandoen. De gemeente werkt er hard aan mee, ook bij het verwerven van die bomen: het wordt een hoogst gemengd bos.

Zo ontstaat er een bewegend landschap in de stad. Op de plek waar dat bos staat, wordt het verkeer stilgelegd. ,,Dan krijg je een soort stilteplek, een totaal andere sfeer. Mijn droom is dat als je dat doet, mensen hun ramen en deuren open gaan zetten, muziek maken vanaf de gevels, stoeltjes buiten zetten en met elkaar koffie gaan drinken. En dat ze, als het bos weer verder wandelt, denken: wacht even, ik mis iets. Waarom is die stad zo stenig? Waarom is er in zo’n stad zo’n prioriteit voor het verkeer? Moet je dat niet ter discussie stellen? Is er in de stad niet een beter evenwicht met de natuur mogelijk?”

Op zo’n manier kan dat, wil hij maar zeggen, en dan krijg je de klimaatdiscussie erbij. ,,Bosk is een motor voor het vergroenen van de provincie.” Want, ook zoiets: in de bakken waarin die bomen zich voortbewegen komen ook ‘zaailingen’, piepjonge boompjes, afkomstig van eeuwenoude bomen. Het is de bedoeling dat mensen in de hele provincie die gaan planten. ,,Dan heb je wel een boom met een verhaal. Maar het werkt alleen als mensen meedoen.”

Dat geldt ook voor het verplaatsen van dat bos. Doedens schat dat daar zo’n honderd vrijwilligers voor nodig zijn. ,,Dat moet wel met handkracht, niet met shovels, dat past niet. Dus hierbij een oproep.”

Er komt een uitgebreid educatie- en verdiepingsprogramma rond het project, en er komen ook verschillende artistieke projecten aan te hangen: onder de bomen, rond het bos. Doedens wil openbare gebouwen nadrukkelijk in het programma betrekken. ,,Maar private personen, winkels, horeca: die nodigen we ook van harte uit.”

Op die manier, ziet Doedens, smelten cultuur en natuur samen. Dat bouwt dan voort op zijn projecten op Oerol, onder de vleugels van Joop Mulder. ,,Mijn verhalen op Oerol waren ook tijdelijke landschappen, zo groot dat je de grenzen niet kon overzien. Zodat je het met al je zintuigen ervaart. Zo gaan we het weer doen. Dat is de beste manier om herinneringen te maken.”

Oranjewoud, met een scherpe blik

Als je denkt aan een arcadisch landschap, dan komt Oranjewoud dicht in de buurt. Maar er gaan allerhande verhalen schuil achter die groene idylle. Kunstmanifestatie Paradys laat internationale kunstenaars daarop reflecteren.

Als je hedendaagse kunst naar Friesland wilt brengen in het kader van Arcadia, dan is het beslist geen raar idee om dat in Oranjewoud te doen. ,,Dat is in veel opzichten het perfecte Arcadia in Friesland”, zegt Hans den Hartog Jager, curator van dit programma-onderdeel. ,,Het is er zo idyllisch, zo mooi en tijdloos. Het is een soort tijd- en ruimtecapsule, helemaal los van het heden.”

Eigenlijk is Oranjewoud, in de zeventiende eeuw gesticht door Albertine Agnes van Nassau die een voorouder was van koning Willem-Alexander, daarmee een soort metafoor voor de plek van Nederland in de wereld, en de tijd waarin wij leven.

Den Hartog Jager: ,,Ik wil de problemen niet onderschatten, maar in wezen is alles hier goed geregeld. Maar mondiaal staat de boel in de fik.” Dat roept vragen op, zoals: ,,Als je zo’n paradijs hebt, wat kun je daar dan mee? Kun je het wel handhaven?” En, ook lang niet onbelangrijk: ,,Hoe is het eigenlijk ontstaan?”

Oranjewoud staat voor macht, status, geld. ,,Waar komt die poen eigenlijk vandaan?” Het contrast tussen de rijkdom van Oranjewoud en de omringende gebieden is, ook wat dat betreft, groot. ,,Dat mag je best bevragen, scherper stellen. Maar tegelijk zeggen we: kijk eens hoe mooi het hier is, geniet ervan.”

Den Hartog Jager, schrijver, kunstcriticus (voor NRC Handelsblad ), tentoonstellingsmaker en tot en met dit jaar samensteller van de Drentse kunstmanifestatie Into Nature , is bezig om enkele tientallen internationale kunstenaars te verzamelen en ze zo ver te krijgen dat ze ter plekke iets maken.

Wat precies, dat is in de meeste gevallen nog niet duidelijk. Het kan alle kanten op, ook die van geluidskunst. Hij kan, ,,sorry”, nog geen namen noemen, maar met een aantal is hij al heel ver. ,,Daar zitten grote namen bij, die de liefhebber doen watertanden.” En die zijn ook enthousiast.

,,Het is niet een kwestie van: je kunstje komen doen en dan weer weg. Nee, er moet gewerkt worden. Ze moeten zich verdiepen in de geschiedenis van Oranjewoud. We nemen ze mee, we leiden ze rond. Ze reflecteren op die plek en op die geschiedenis.”

En ja, dus ook op de donkere kanten daarvan. Het is tenslotte de tijd van Black Lives Matter en dat zullen we ook hier weten. Of er ook koloniaal geld, ofwel: bloedgeld van de slavernij te pas is gekomen aan de bouw van die fraaie landhuizen en villa’s en de aanleg van dat kunstmatige groen, zo ver is Den Hartog Jager nog niet in zijn historisch onderzoek. ,,Ik heb Geschiedenis van Oranjewoud , van Mulder en De Vries, op mijn nachtkastje liggen.”

Maar, zegt hij: ,,Beeldende kunst van vandaag reageert heel erg op wat er gebeurt. Dat hoeft niet per se activistisch te zijn. Ik hou niet zo van kunst die één enkel doel nastreeft. Kunst moet je laten nadenken, kunst moet vragen stellen en niet op antwoorden hameren. Maar er zitten verschillende zwarte kunstenaars bij., echt goede kunstenaars die ontzettend goede kunst maken vanuit hun perspectief. En daar wil ik wel op letten.”

En hoe zit het met kunstenaars uit Fr.... ,,Die vraag zag ik aankomen. We zijn er nog niet uit of er Friese kunstenaars bij zitten. Daar ben ik me nu in aan het verdiepen, dat is je morele plicht. Maar je hoeft ze niet per se van de plek zelf te halen. We proberen nieuwe, andere perspectieven te bieden. Mijn doel is: een zo scherp mogelijke tentoonstelling, die een andere blik oplevert.”

Mobiele locatievoorstelling, per truck

De Berlijnse theatergroep Rimini Protokoll zorgt voor een internationale instroom in het programma van Arcadia, maar wel met een sterke regionale inbreng. Cargo is een mobiele theatervoorstelling: een vrachtauto met een transparante zijkant, met daarachter drie keer zestien stoelen, rijdt door het landschap. Intussen wordt er een verhaal verteld, over globalisering en hoe dat de mensen raakt. In Friesland komt er een laag bij: van zuivel.

Stefan Kaegi, met Jorg Karrenbauer oprichter van Rimini Protokoll en initiatiefnemer van Cargo , kwam op het idee toen hij, rond 2006, liftend door Bulgarije trok en vaak met vrachtwagenchauffeurs aan de praat raakte. ,,Die hadden gepassioneerde verhalen te vertellen, ook over hun relatie met Europa.”

Vrachtwagenchauffeurs hebben veel van doen met globalisering: ze brengen goederen over het hele continent en komen zelf meer dan eens van elders. Dus lag het voor de hand om hun zelf dat verhaal van globalisering te laten vertellen, en wel in hun eigen omgeving: een vrachtwagen.

Cargo is al in verschillende Europese steden uitgevoerd. De vrachtwagen rijdt langs plekken die deze globalisering laten zien, het traject van de spullen die wij zo graag consumeren: havens, opslagplaatsen, industrieterreinen, laadplekken.

Dat is een verhaal, maar in de oren van de 48 bezoekers ontspint zich een parallelle vertelling: dat van de chauffeurs, die via draadloze microfoons tot hen komen. Het venster aan de zijkant van de truck, drie bij tien meter, dient dan ook als projectiescherm.

Maar de belangrijkste functie is toch die van venster op de voorbijglijdende wereld, ,,een steeds wisselend readymade decor”, zegt Kaegi. ,,We kunnen overal stoppen, desnoods binnen in een fabriek.” De wereld in alle facetten als decor.

De versie die Friesland in het kader van Arcadia aandoet, werktitel: Cargo Friesland X , moet zijn vorm nog krijgen, maar het is de bedoeling dat de zuivelindustrie en de globalistische facetten daarvan een grote rol gaan spelen. Het is voor het eerst dat de Cargo -truck zich buiten de stad begeeft. Kaegi: ,,Het bijzondere van Friesland is toch dat idyllische, haast arcadische platteland, in combinatie met een productieve agrarische industrie. Ik kijk ernaar uit om daar rond te rijden.”

De chauffeurs zijn steeds de hoofdrolspelers annex vertellers. Dat zijn doorgaans geen acteurs maar echte vrachtwagenchauffeurs, ,,je kunt ze ook horen schelden op het verkeer.” Die worden lokaal geworven, het verhaal zal zich ook rond hun eigen leven ontvouwen. ,,Die verhalen horen we zelden.”

Behalve die hoofdrolspelers zoekt men ook de dramaturg, de componist, de video-artiest en andere krachten in de buurt. ,,We gaan er een lokaal team op zetten”, zegt Claudia Woolgar van Brand New World Productions, die Rimini Protokoll naar Friesland haalt.

De vrachtwagen in kwestie werd vroeger gebruikt voor het vervoer van vlees, ironisch als je bedenkt wat bij dit project de lading is. Kaegi ,,Hij is verbouwd en gekeurd. Het is nu officieel een bus.”

De terp afgraven

Zoals Rome gebouwd is op zeven heuvels, zo rust Leeuwarden op drie terpen – maar dat wordt zelden herkend. Dat ligt ten grondslag aan community art-project De Baren . ,,De terp letterlijk en figuurlijk afgraven, en zoeken naar wat er nu aan de hand is.”

Hein de Graaf heeft het al meegemaakt. Dat hij door de stad liep, over de oude terpen, kaart in de hand. ,,Ging er een deur open, vroeg een vrouw me wat ik aan het doen was. ‘Een route uitzetten’, zei ik, vanwege die terpen. ‘Wat leuk’, zei ze, ‘weet u eigenlijk wel waarom dit de Appelhof heet? Kom maar even binnen, dan ga ik het uitleggen’. Dat vind ik zo verschrikkelijk mooi, dat is de kern van dit verhaal. Als je jezelf open stelt, doet een ander de deur ook open. En dat wil ik hebben.”

Kunstenaar Hein de Graaf was in Culturele-Hoofdstadjaar 2018 present met zijn grote community-project Het DNA van Leeuwarden , dat uiteindelijk neersloeg in de Muur van Verbinding, bij het Historisch Centrum Leeuwarden. In zekere zin is De Baren een vervolg daarop. Het is gebaseerd op dat idee van de stad en die drie terpen waarop ze gebouwd is – Oldehove, Minnema, Nijehove. Het oorspronkelijke idee was om ze alledrie mee te pakken, om praktische en budgettaire redenen blijft het bij Nijehove, hartje centrum. De Graaf zet het op met zijn vrouw Marijke Tiemersma, Jacco de Boer en Mattie Boekema.

Ook hier gaat het erom mensen met elkaar in verbinding te brengen, in een tijd dat sociale samenhang zwaar onder druk staat. Ooit beschermde die terp je tegen water. Tiemersma: ,,Nu, met het veranderende klimaat, zitten we met hetzelfde probleem. ”

En dat is nog alleen het klimaat, er zijn immers allerlei sociale problemen ook. Tiemersma: ,,Voelt die terp nog als een safe haven ? We denken van niet. Toen was het een heel hechte community met een basis van dikke klei. En nu is het los zand.” En daarom gaan ze die terp afgraven, letterlijk en figuurlijk.

Hoe gaat dat dan? Tiemersma: ,,We gaan opgraven wat er is, een doorsnee maken van die terp. Wie wonen daar, hoe zitten die in elkaar, wat drijft hun, waar komen ze vandaan, wat spreken ze? Er woont van alles.”

Die mensen gaan met zijn allen, onder begeleiding en coaching van De Graaf, een community-kunstwerk maken. Er komt nog een laag in: het team vraagt kunstenaars en wetenschappers om te reflecteren op wat er dan op die terp gebeurt. Hoe precies, dat moet nog blijken. Tiemersma: ,,Als je gaat graven, weet je niet wat je tegenkomt.”

Wat we wel weten: er komt een uitwisseling met het Rotterdamse kunstcentrum Worm. Onder die vlag gaat bijvoorbeeld de eigenzinnige radiomaker Lieuwe Zelle aan de slag met Iepen Up Community Radio (van Arcadia). Hij is een achterneef van Mata Hari – die ooit op diezelfde terp woonde.

Dat graven, dat is een metafoor, maar ook weer niet. Want die terp, die is er. ,,Zo is de stad ontstaan”, zegt De Graaf. ,,Als je naar de Jumbo fietst, moet je steeds die heuvel op. Dat is dus die terp. En dat is je stad. Dat bewustzijn, van: daar wonen we, ik vind het mooi om dat te laten zien, om dat vanuit mijn kunstenaarschap te markeren.”

Opgraven, dat gebeurt dus figuurlijk: een vorm van social mapping . Maar er wordt ook letterlijk gegraven, door de archeologische dienst van de gemeente. En wel op het hoogste punt van de Nijehove-terp: daar waar de Grote Kerkstraat kruist met de Kleine Hoogstraat.

De basisgedachte is, zegt Tiemersma, eigenlijk hetzelfde als bij Het DNA van Leeuwarden : ,,Als je niet weet wie je buurman is, dan ben je niet in contact met elkaar en dan begrijp je elkaar ook niet. Wie is die ander, waar komt die vandaan, wat zijn zijn drijfveren? Als je dat weet, kun je elkaar respecteren.” Tegelijkertijd gaat het over dat oude landschap, ,,en dat staat nu ook heel erg onder druk.”

Toen die terpen net bewoond waren, was er een heldere, overzichtelijke rolverdeling. De Graaf: ,,De een kon goed vissen, de ander kon aardig jagen. Dus dat verdeelde je dan. Dat is cohesie. Maar wat hebben we nu, na duizend jaar? We hebben de meest heterogene bevolkingssamenstelling sinds die tijd. Hoe geef je dat vorm?” Als dat lukt, levert het wel wat op. ,,Dan wordt het iets van de stad zelf”, zegt De Graaf. ,,Als je langs de lijn van die terpen wandelt, dan ga je anders kijken. Dan wordt die stad ook van jou.”

loading

Dit is jullie eeuw

Eigenlijk begint Broei met een droom. Tamara Schoppert, met San Jonker initiatiefnemer van dit project: ,,Datst as jongere wêr ek mar yn dizze provinsje de foardoar út stapst en witst: ik stap in hiel kultureel fjild yn. Dat is hiel normaal, en dêr mei ik oan meidwaan.”

Dat zou heel normaal moeten zijn, maar de praktijk is anders. Zo veel is er niet voor jongeren. Ook in het Culturele-Hoofdstadjaar waren er nauwelijks projecten voor en door die groep. ,,Lit ús no yn Arcadia soargje dat it der wol is. It soe moai wêze as wy mei dy triënnales meigroeie kinne. Jongeren, dit is jimme iuw. Meitsje dêr wat fan.”

Wat voor projecten dat moeten worden? Dat is aan die jongeren van deze eeuw, tussen 12 en 22 jaar oud. ,,Wat is yn dizze iuw belangryk foar jim, wêr moatte wy it oer ha? Kom mar mei gedachten dêroer, kom mar mei plannen. Wy freegje harren om te reflektearjen. Wat is der fantastysk, wat is dikke sjit, wat moat oars hjir?”

Binnen Broei krijgen die plannen dan een podium. En dat moeten we zien in de breedste zin van het woord. Een theaterproductie, iets met muziek, een podcast, spoken word, multimedia, noem maar op. ,,Se moatte sels it poadium kieze dat past by wat se te melden ha.”

Jongeren worden dus uitgenodigd om zich met hun plannen en ideeën te melden. Dan worden ze gekoppeld aan een professioneel artiest, ter ondersteuning. Met als bijkomend voordeel dat die categorie, die het in deze coronatijd zo moeilijk heeft, ook weer aan de bak kan. Maar: ,,Sa’n ien kin dy ek fierder helpe: hoe kin ik dat wat ik te sizzen ha it bêste oerbringe?”

Zo wordt Broei een soort netwerk, dat plannen en ideeën koppelt, jongeren aan professionals, zorgt voor een klein productiebudget, de weg wijst naar fondsen, op allerlei andere manieren de aanstormende makers ondersteunt. ,,Sadat it hiele fjild in boaiem kriget. Fan ûnderop.”

De Friese theatergroep Tryater en jeugdtheaterschool Meeuw Jonge Theatermakers doen al mee: die gaan bezig met Broei-projecten. Jongerentheaterfestival Jonge Harten in Groningen houdt bij de editie van komende herfst een ‘inspiratiemiddag’ rond Broei en kiest voor de volgende editie een Broei-productie voor het eigen programma. ,,En wy binne benijd wa’t noch mear in projekt adoptearje wol, ek fanút muzyk, film of wat dan ek. Júst ek út de doarpen.”

Tamara Schoppert, zelf actrice, en San Jonker waren ook betrokken bij Under De Toer, het succesvolle ‘mienskipsprojekt’ uit het Culturele-Hoofdstadjaar dat bewoners van tientallen dorpen aan het werk zette met hun eigen theaterproducties. Niet dat we Broei als een junior-vervolg daarop moeten zien, beslist niet. Maar de ervaringen die ze daar opdeden zullen in Broei-verband goed van pas komen.

,,Hoe kinst minsken oan inoar koppelje, ideeën fan ûnderop stypje? Moast soargje dat se eigner bliuwe fan harren eigen projekt, dat se dêr ferantwurdlik foar bliuwe. Dat ha wy wol meinommen fan Under De Toer.”

loading

loading  

Je kunt deze onderwerpen volgen
Cultuur
Arcadia
Plus artikel gelezen
Je las zojuist een artikel.
Onbeperkt PREMIUM-artikelen lezen?

Lees nu PREMIUM vanaf € 1,15 per week. Je krijgt dan onbeperkt toegang tot al onze artikelen, video’s, columns en meer.

Probeer PREMIUM direct