Dagboek van een bewogen leven

Misschien wel de belangrijkste kunstenaar van Friesland wordt 75. Museum Belvédère eert Sjoerd de Vries met een expositie over zestig jaar kunstenaarschap.

Oud-galeriehouder en museumdirecteur Thom Mercuur beschreef het werk van Sjoerd de Vries ooit als volgt: ‘Zowel het landschap, het portret en het naakt… ieder schilderij is altijd weer een zelfportret.’

Lezend door het leven van Sjoerd de Vries blijkt deze typering geheel op zijn plaats. Susan van den Berg toont dit onomstotelijk aan in de catalogus die ze schreef bij de overzichtsexpositie Heimwee naar de toekomst , die vanaf vrijdag in Museum Belvédère bij Heerenveen te zien is.

‘Blote mokkels’

Al jong zit Sjoerd de Vries te tekenen. De virulente puber heeft snel door dat leeftijdgenoten dezelfde interesses hebben en hij verkoopt tekeningen van ‘blote mokkels’ voor een kwartje. Waarmee naakt al vroeg aanwezig is in zijn werk. Zijn fascinatie voor mooie vrouwen, zijn soms moeizame liefdesleven zijn in de jaren die volgen onderwerpen in zijn werk.

Hij groeit op in Oudehaske en komt via een recensie in de Leeuwarder Courant op het spoor van Boele Bregman uit Heerenveen. Eduard Kools beschrijft Bregman als ‘de loodgieter die zichzelf heeft moeten vormen’. De zoon van kolenboer De Vries herkent zich hierin, hij zit op de Ambachtsschool maar voelt zich kunstenaar.

Bregman brengt Sjoerd – ‘de kleine uit Oudehaske’ – in contact met ‘die lange uit Heerenveen’, Thom Mercuur. De ouders van leeftijdgenoot Mercuur hebben een antiekzaak en Thom heeft al jong interesse in en oog voor kunst. De eerste ontmoeting is kort en krachtig: ,,Hij zag dat mijn werk goed was en ik erkende hem meteen als de leider van de band’’, beschrijft De Vries. Samen dromen ze van een Fries museum voor moderne kunst: de kiem is gelegd voor wat later Museum Belvédère zou worden. De Vries draagt de catalogus dan ook op aan zijn onlangs overleden vriend: ‘voor Thom, de leider van de band’.

loading  

Boekenkaften

Sjoerds carrière begint voorspoedig als hij zich met zijn jonge vrouw in Leeuwarden vestigt. Hij volgt lessen aan kunstacademie Minerva in Groningen en experimenteert met allerlei materialen en technieken. Hij ontdekt in de boekenkaften zijn ideale medium. Met een stanleymes kan hij hierin een gelaagdheid aanbrengen die zowel beweging suggereert als emoties verbeeldt.

Als hij in militaire dienst moet, verandert alles. Zijn diensttijd duurt niet langer dan drie weken, hij wordt met S5 – bij de gezondheidsclassificatie voor dienstplichtige militairen werd de dienstplichtige bij een score van 5 niet stabiel genoeg geacht – naar huis gestuurd. Hij voelt het als een nederlaag. Het gaat daarna hard minder met zijn relatie en met schilderen.

loading  

Kleuren verdwijnen

Naast het naakt, zijn landschap en portret zijn twee geliefde onderwerpen. Ook daarin valt de maker samen met zijn werk. In sombere periodes verdwijnen de kleuren, om weer terug te keren als het beter met hem gaat. Waar hij in portretten in het begin kenmerkende voorwerpen bij de persoon in kwestie afbeeldt, laat hij die langzamerhand weg. Net als tekenen van menselijke aanwezigheid – zoals hekken – uit zijn landschappen verdwijnen. ‘Steeds meer essentie’, zo vat Van den Berg samen. En steevast de horizon in het midden. ‘Want hemel en aarde hebben dezelfde ruimte nodig’, aldus De Vries.

Er is voor hem geen verschil tussen de menselijke natuur of de natuur van het landschap. Een portret is wat hem betreft pas geslaagd als niet alleen een uiterlijke gelijkenis, maar vooral een innerlijke afstemming is bereikt. Hij streeft naar ‘een onderhuidse trilling’. Zo heeft hij aan een portret van buurmeisje Djur net zo lang gewerkt ‘tot er iets leefde in de kartonlaag. Het mocht geen verminking worden’.

Zijn leven kenmerkt zich door hoogte- en dieptepunten. Verbroken relaties, de geboorte van twee dochters, affaires zoals die rond de ‘grote oren’ op het portret van de Leeuwarder burgemeester Van der Meulen… Hij beleeft of verwerkt ze vaak door lange wandelingen te maken en de natuur te verkennen. Het heeft allemaal invloed op zijn gemoed, maar zijn werk lijdt er nooit onder.

loading  

Ziekenhuistekeningen

Op de expositie is een speciale plek ingeruimd voor zijn ziekenhuistekeningen. In het najaar van 1990 wordt De Vries opgenomen vanwege zijn drankzucht en een zware depressie. Internist De Vries raakt bij hem de juiste snaar en laat hem vrij het ziekenhuis te verlaten, als hij ’s avonds maar nuchter binnen is. De schilder voelt zijn krachten terugkeren en grijpt naar materiaal dat voorhanden is. Hij tekent op ziekenhuisstaten, plakt die op elkaar om reliëf te creëren. Hij maakt een serie zelfportretten, een serie De Verpleegster en een reeks portretten van zijn dochter Madzy. Via Thom Mercuur worden ze allemaal verkocht. Dat maakt een nieuw begin - ‘sober en in een nieuw atelier’ – mogelijk.

Dat atelier heeft hij vanuit zijn ziekbed al gezien: de Muntflat in Heerenveen. Op de vijftiende verdieping kan hij over alles heen kijken en ziet hij de horizon weer. Net als vroeger. Hij werkt er nog altijd – in zijn zelfgekozen schilderskostuum van een zwart pak en een hoed als die van zijn pake.

In 2004 komt de droom uit waar Mercuur al sinds de jaren vijftig – met steun van Sjoerd – voor heeft geijverd: Museum Belvédère wordt geopend. Bregman maakt het niet meer mee. De Vries prijst Mercuur: ‘Dat heeft die lange toch maar mooi voor elkaar gekregen’. Mercuur zelf beschrijft het met een citaat van Nescio: ‘Jongens waren we...’.

Sjoerd is vastbesloten te blijven bloeien. Waar hij eerder reageerde op de dood van vrienden met de serie Weeklaagsters, maakt hij na Thoms dood afgelopen januari een liefdevol rietkraagje. Hij wil zich blijven verdiepen en vernieuwen en zegt zelf: ‘Ik heb heimwee naar de toekomst.’

Heimwee naar de toekomst is te zien t/m 8 januari 2017 (di t/m zo 11-17 u). De gelijknamige catalogus (128 blz.) kost 29,95 euro.

Museum Belvédère, Oranje Nassaulaan 12, Oranjewoud, 0513-644999. www.museumbelvedere.nl

Plus artikel gelezen
Je las zojuist een artikel.
Onbeperkt PREMIUM-artikelen lezen?

Lees nu PREMIUM vanaf € 1,15 per week. Je krijgt dan onbeperkt toegang tot al onze artikelen, video’s, columns en meer.

Probeer PREMIUM direct