Bonifatius zette 1300 jaar geleden voet aan wal in het land der Friezen. De gedreven kerkhervormer zou West-Europa sterk beïnvloeden. Reden voor een herdenking.

De Angelsaksische monnik Wynfreth - de latere Bonifatius - mocht dan wel van grote betekenis worden, die eerste Friese missie in 716 was geen succes.

De 44-jarige missionaris arriveerde op een ongunstig moment per vrachtvaarder in het handelscentrum Dorestad (Wijk bij Duurstede). Koning Radbod van de heidense Friezen had net de christelijke Franken verdreven. Al snel hield Wynfreth het voor gezien en keerde terug naar Engeland.

Komende zaterdag houdt het Comité Bonifatius Dorestad 1300 jaar in Wijk bij Duurstede een herdenkingsdag waarop een monument wordt onthuld en het boek Bonifatius in Dorestad gepresenteerd. Want Bonifatius verdient meer aandacht dan hij nu in Nederland krijgt, schrijft Luit van der Tuuk, onderzoeker en conservator in Museum Dorestad, daarin ter inleiding.

Bonifatius is vooral bekend door zijn gewelddadige dood in 754 in het weerbarstige Noorden, terwijl hij elders in het land wel zegenrijk had gewerkt. Net als in Duitsland, waar hij wel grote faam geniet. ,,Daarom is het vreemd dat Bonifatius, die geen speciale binding met het Noorden had, vaak vanuit een Fries perspectief wordt bekeken’’, vindt Van der Tuuk. ,,Het lijkt wel alsof de heilige man een beetje door Dokkum gekaapt is.’’

Wynfreth keerde na de dood van Radbod in 719 in Frisia als Bonifatius terug. Die naam had hij in Rome van de paus gekregen, net als de bevoegdheid om als algemeen missionaris onder de Germaanse heidenen te arbeiden. Na een tweede bezoek aan de paus in 722 werd hij bisschop-missionaris zonder vast bisdom. De paus maakte hem in 737 apostolisch legaat in Germanië. Hij predikte, stichtte kloosters en trad namens de curie als kerkhervormer op.

Tussen haakjes: Radbod wordt een ,,woeste koning’’ genoemd door Willibald, de priester uit Mainz die al enige jaren na 754 in opdracht van de aartsbisschop de hagiografie (heiligenleven) Vita Bonifatii over Bonifatus schreef. De Friese koning was minder heidens en barbaars dan Willibald wil laten geloven, meent Van der Tuuk. ,,Hij ontving zijn Angelsaksische gast en stond hem ruimhartig toe in zijn territorium rond te trekken.’’

ERFLATER

,,Een erflater van het christelijk geloof’’, oordeelt Gerard de Korte, oud-bisschop van Groningen-Leeuwarden, in het boek over zijn achtste-eeuwse voorganger. ,,Als wij ons de beperkte reismogelijkheden van zijn dagen voorstellen, komen wij diep onder de indruk van de werklust van Bonifatius.’’

,,Hij heeft in belangrijke mate bijgedragen aan de verspreiding van het christendom in Noordwest-Europa. Toch stond de verkondiging van het evangelie bij hem niet voorop’’, zegt Van der Tuuk. ,,Eerder had hij oog voor de kerkpolitieke belangen en probeerde hij de kerkelijke organisatie in de door hem bestreken missiegebieden te ankeren, zodat bekeerlingen goed hun christelijke levensinvulling konden vormgeven. We zouden hem als een gedreven kerkhervormer kunnen typeren.’’

loading

Maar er is ook een andere kant, zegt De Korte. ,,Eerlijk gezegd komt Bonifatius vanuit de bronnen op mij niet over als een sympathiek mens. Hij was streng en zeker niet soepel, eerder een scherpslijper dan een man van het compromis. Zijn arbeid als missionaris stond in het teken van de antithese en de polarisatie. Het omhakken van een heidense Donareik vormt daar het symbool van. Ook was zijn missiewerk sterk afhankelijk van de Frankische koningen. Dat element komt ons anno 2016, met de scheiding van kerk en staat, gedateerd over.’’

Bonifatius kwam onder anderen op ramkoers met zijn eerbiedwaardige collega Willibrord, die hem als prediker in het Friese land was voorgegaan. Van der Tuuk geeft een voorbeeld van Bonifatius’ rechtlijnigheid. ,,Zo wilde hij eens een doop ongeldig verklaren die was uitgevoerd door een priester die het Latijn zo slecht beheerste, dat hij onbedoeld zei: ‘In nomine patria et filia et Spiritus Sancti’ (‘In naam van het vaderland en de dochter en de heilige Geest’). Maar hij werd gecorrigeerd door de paus die de zaak niet zo zwaar opnam.’’

Bonifatius begaf zich in de hoogste kringen, maar opereerde als diplomaat aan het Frankische hof of in de top van de kerk ,,nogal eens onhandig’’. Zelfs de paus kreeg in ,,niet erg tactvolle woorden’’ te horen welke misstanden hij oogluikend toeliet. De missionaris was letterlijk roomser dan de paus. De strijdlustige Bonifatius kon niet stil blijven. ,,Wij zijn geen stomme honden en zullen niet zwijgen. Wij zijn geen dagloners die voor de wolven vluchten’’, schreef hij eens in een brief.

Het gevolg was dat Bonifatius zoveel invloedrijke mannen tegen de haren instreek, dat koning Pippijn de Korte hem, net als de paus, aan de kant schoof. De prediker had zich verkeken op de weerstand die hij met zijn ongezouten kritiek en radicale ingrepen opriep. ,,De kerk is minder maakbaar dan mensen als Bonifatius weleens denken’’, zegt predikant Piet de Jong van Wijk bij Duurstede. ,,Hij voelde zich totaal mislukt. In zijn brieven schrijft hij daarover emotioneel en ontroerend.’’

De inmiddels hoogbejaarde prediker besloot nog eens naar Frisia te reizen om daar orde op zaken te stellen. Van der Tuuk: ,,In een groot gezelschap van monniken, priesters, diakenen, soldaten - Willibald probeerde de militaire begeleiding niet te verdoezelen - trok Bonifatius als een ware Frankische hoogwaardigheidsbekleder met groot vertoon door het Friese gebied.’’

PROVOCATIE

De witgrijze missionaris ging weer voortvarend te werk. ,,Tot grote woede van de Friese bevolking werden er afgodsbeelden en heidense cultusplaatsen vernield. Diezelfde bevolking werd vervolgens door het zwaard gedwongen heidense praktijken af te zweren om over te gaan naar de godsdienst van de gehate Frankische bezetter. Een Friese reactie op deze provocatie kon niet uitblijven.’’

Willibald heeft het over ordinaire rovers die in ,,onmenselijke razernij’’ het gezelschap te lijf gingen, terwijl Bonifatius de bewakers maande niet terug te vechten, opdat er ,,heilbrengende moord’’ kon worden gepleegd. ,,De Frankische militairen zouden een stelletje rovers wel hebben weggejaagd’’, denkt Van der Tuuk.

,,We moeten dan ook eerder denken aan een logische reactie van Friezen die voor hun belangen opkwamen. Moord gold binnen de Germaanse rechtsopvatting als een zeer oneervolle daad, maar schenders van heidense cultusplaatsen moesten volgens een artikel ‘Van de eer der tempel’ in het Friese recht, de Lex Frisionum , met de dood bestraft worden.’’

Aanvankelijk werd Bonifatius in Utrecht begraven. Maar hij had al bepaald dat zijn laatste rustplaats in het Duitse Fulda moest zijn. Volgens Willibald moesten de Friezen de missionaris door een wonder laten gaan. De kerkklokken begonnen spontaan te luiden. De stoffelijke resten werden per boot oostwaarts gebracht. Hoewel het stroomopwaarts was, voer de boot volgens Willibald vanzelf. In Fulda zouden velen bij zijn graf zijn genezen.

De gewelddadige dood van Bonifatius maakte in heel West-Europa grote indruk. Direct hing om deze martelaar een geur van heiligheid. ,,Zijn status als heilige stond vrijwel meteen vast’’, aldus De Jong. Zijn sterfdag, 5 juni, werd als geboortedag gezien van de verheerlijkte Bonifatius. ,,‘Laten allen die blij zijn dat hij dood is er rekening mee houden dat hij nu nog meer tegen je of voor je kan pleiten bij God’, zo ongeveer schreef de Engelse aartsbisschop Cuthbert dreigend na zijn dood.’’

Het romantische beeld van predikers als Willibrord, Bonifatius en Liudger die de Friezen tot God brachten, moet volgens Van der Tuuk worden bijgesteld. Slechts door het zwaard lieten mensen, zoals het zo mooi heet, zich door de doop zuiveren. ,,Er hoefde dan ook weinig te gebeuren om het Friese zeevolk, gruwelijk in de ogen van Frankische kroniekschrijvers, weer naar de oude, vertrouwde heidense praktijken te laten terugkijken. Vermoedelijk hadden ze die in hun hart nooit opgegeven en bleven ze hun heidense rituelen heimelijk uitoefenen’’, aldus Van der Tuuk. ,,Het duurde dan ook lang eer het christendom echt wortel kon schieten.’’

In Wijk bij Duurstede wordt zaterdag dan wel een monument van Bonifatius onthuld, er wordt ondertussen genuanceerd over hem gedacht. Bonifatius heeft Dorestad mogelijk flink dwars gezeten. De prediker won namelijk de strijd met de Keulse bisschop om Utrecht en de toen nog onbetekenende stad groeide uit tot het belangrijkste kerkelijke centrum van de noordelijke Nederlanden. Het welvarende Dorestad werd overschaduwd

KOFFIEDIK

,,Het blijft natuurlijk koffiedik kijken’’, aldus Van der Tuuk. ,,Toch is het niet ondenkbaar dat zonder Bonifatius Dorestad zich in latere tijden tot een grote stad zou hebben ontwikkeld, terwijl Utrecht slechts als een dorp zou hebben gesluimerd.’’

In Dokkum worden ter gelegenheid van zijn naamdag de relieken (onder meer een stukje schedel) van Bonifatius op zondag 12 juni in een schrijn weer in processie rondgedragen. Ook protestanten werken dit jaar mee. Zij konden lang niets met ,,de architect van de foute kerk in West-Europa’’, zegt De Jong.

Maar Bonifatius hoort bij de toen nog ongedeelde kerk en trad in het voetspoor van Paulus, de apostel der heidenen. ,,In zekere zin was Bonifatius een evangelist, kerkplanter en kerkleider zoals men juist in protestants kamp graag ziet.’’ Even rechtzinnig als confronterend.

Bonifatius in Dorestad, De evangeliebrenger van de Lage Landen - 716 , uitgeverij Omniboek in Utrecht, 176 blz., 14,99 euro.

Je kunt deze onderwerpen volgen
Cultuur
Plus artikel gelezen
Je las zojuist een artikel.
Onbeperkt PREMIUM-artikelen lezen?

Lees nu PREMIUM vanaf € 1,15 per week. Je krijgt dan onbeperkt toegang tot al onze artikelen, video’s, columns en meer.

Probeer PREMIUM direct