Rients Gratama in 2010 bij de doorloop van zijn voorstelling De Goudfisk in Posthuis Theater in Heerenveen. Woensdag was zijn afscheidsdienst in De Harmonie in Leeuwarden. FOTO LC/JAN DE VRIES

Afscheidsdienst Rients Gratama: nog één keer op ’t podium

Rients Gratama in 2010 bij de doorloop van zijn voorstelling De Goudfisk in Posthuis Theater in Heerenveen. Woensdag was zijn afscheidsdienst in De Harmonie in Leeuwarden. FOTO LC/JAN DE VRIES

Terwijl een storm over Friesland joeg, werd woensdagmiddag in De Harmonie afscheid genomen van Rients Gratama, die vorige week overleed. Het programma toonde hoe gevarieerd zijn werk is, en hoe lief en bemoedigend bovendien.

Rients had woensdag het laatste woord. Het was de vorige week overleden kleinkunstenaar zelf die de herdenkingsbijeenkomst in stadsschouwburg De Harmonie in Leeuwarden afsloot. Met een vrolijke noot waar een snufje weemoed in zat, berusting ook, en gek genoeg iets bemoedigends. Op een groot scherm, in de grote zaal van het theater, zong hij Lietsje foar as ik… uit het jubileumprogramma Geraniums of gladiolen , dat hij ter gelegenheid van zijn tachtigste verjaardag maakte, vijf jaar geleden dus.

Hij leek het verdrietige publiek - er kwamen zeker driehonderd genodigden, familie, vrienden en vakgenoten op de bijeenkomst af - een troostend klopje op de schouder te geven nu het dan echt zo ver gekomen is: Rients is dood.

‘Dit is it’

Ach, lachte de kunstenaar vanaf het scherm, een beetje weemoedig mag je best zijn, maar laat al te grote emoties liever achterwege. En: je weet toch dat het ongemakkelijk langs mijn kist schuiven voor mij niets betekent. Met een twinkeling in de ogen en een brede grijns op het gezicht: ,,Dit is it, en dêr geane jimme aanst ek op ta.’’

Hoe vrolijk dit lied ook moge zijn, dit was het moment waarop bij menigeen de tranen over de wangen biggelden. Niet eens uit verdriet, maar uit het besef dat een ontzettend leuk mens er niet meer is, een mens met een in heel veel opzichten geslaagd leven.

Al liet Gratama zich daar zelf bescheiden over uit. In de tekst op zijn rouwkaart blikt hij in het gedicht Nei al dy jierren , tijdens de herdenking voorgelezen door Freark Smink, nog een keer achterom. ,,Wat kin ik oan mysels noch repareare, / of bin’k te wurch om dat no noch te dwaan / en hald ik sicht op dingen dy’t der oan mankeare? / In fiif wie ‘twijfelachtig’ ea, dat sifer soe’k my jaan.’’

Nog altijd vertederend

Dat een vijf een veel te laag rapportcijfer is bleek uit de serie voordrachten die vrienden en vakgenoten lieten horen - allemaal liedjes en teksten van Gratama, wiens kist, bedekt onder een grote bloemenpracht, naast de uitvoerende artiesten op het podium stond.

Uit al die liedjes blijkt hoe rijk zijn oeuvre is geweest. Nog altijd hilarisch en vertederend is het vers Trappetje af (,,Eigenlijk moet je kunnen leven van achteren naar voren’’), dat mooi werd voorgelezen door Gratama’s vriend en collega Aart Staartjes. Het vers dat in 1968 op een lp verscheen, heeft aan olijke grappigheid niets ingeboet.

Volgens zanger Syb van der Ploeg, die vaak met Gratama optrad en die de ceremonie leidde, is ook het lied Man en lân nog altijd actueel. Daarin bezingt Rients het emigrantenbestaan in vele facetten en hoe je ‘een man wel uit zijn land krijgt, maar een land niet uit een man’.

Later lieten Syb en Piter Wilkens horen dat Gratama ook swingende feestnummers maakte, zoals de gouwe ouwe Jongfolk ha wille , een lied dat bijna uit zijn voegen barst van pret, waarin de cabaretier het Friese plattelandsleven treffend in woorden vat en dat tot op de dag vandaag nog in het repertoire van menige feestband zit.

Liever niet ‘teveel gedoe’

Componist en muzikant Peter Sijbenga liet een andere kant van Gratama zien. Hij zong het schitterende Myn fertriet , een nummer dat Rients maar een keer live heeft gezongen. Volgens Sijbenga schreef Gratama het naar aanleiding van de dood van zijn eerste vrouw Jet. Maar, zoals eerder gezegd, hield de cabaretier niet van ‘teveel gedoe’. ,,Myn fertriet leit achter hege dyken. Ik kin net oars as hoopje dat de dyk it hâldt.’’

En zo was er nog veel meer moois. Liedjes over Friesland, een tekst over de Tweede Wereldoorlog en, altijd maar weer, over de liefde.

Er waren herinneringen van vriend, dichter en schrijver Jan Boerstoel over zijn ‘Friese leven’ met Rients. Gerard Cox stond stil bij de bescheidenheid en het spelplezier van Rients. Dat journalisten wel eens Gratema schreven in plaats van Gratama kon Rients niks schelen, onthulde Cox. ,,Hij zei dan: ‘Zeg maar tegen ze dat ze Gratamahata moeten schrijven’.’’

Stiller in Friesland

Het wordt vanaf nu een beetje stiller in Friesland, zo zonder Rients. Actrice Inez Timmer memoreerde haar laatste bezoekje aan hem. ,,Ik besykje mysels wat te ferjitten foardat de oaren it dogge’’, zei hij toen tegen haar. Laat maar, Gratama, zo ver is het nog lang niet.

Plus artikel gelezen
Je las zojuist een artikel.
Onbeperkt PREMIUM-artikelen lezen?

Lees nu PREMIUM vanaf € 4,99 per maand. Je krijgt dan onbeperkt toegang tot al onze artikelen, video’s, columns en meer.

Probeer PREMIUM direct