Aanstaande maandag, 14 december, zou de verkiezingsoverwinning van Democraat Joe Biden definitief moeten zijn. Dan geven de kiesmannen de resultaten van hun staat officieel door. LC-hoofdredacteur Sander Warmerdam studeerde Amerikanistiek in Groningen en is nog steeds gefascineerd door de Verenigde Staten. Als stagiair en redacteur van de NOS maakte hij tussen 2000 en 2020 vier verkiezingen van dichtbij mee. De laatste nagelbijtend en soms gefrustreerd op afstand, vanuit Leeuwarden.

2000: Gore vs Bush

De huizenblokken, winkels en hotels van Des Moines, Iowa zijn bovengronds met elkaar verbonden zodat je zo min mogelijk buiten hoeft te komen. Daar jaagt de wind de sneeuw door de straten. Een van de verwarmde skywalks leidt naar het enorme conferentiecentrum waar de verzamelde pers de uitslagen afwacht. Ik zie enorme batterijen monitors, televisie- en radioapparatuur op lange rijen met tafels. Journalisten, cameramannen en technici lopen als mieren door elkaar heen. Op een kartonnen kaartje staat NOS Dutch Public Radio and Television. Dat zijn wij, het team van de Nederlandse omroep.

Nog voor 9/11 en ná Monica Lewinsky vormen de ijzige vlaktes van Iowa begin januari 2000 het decor van mijn eerste Amerikaanse presidentsverkiezingen. De staat is belangrijk omdat hier duidelijk wordt welke presidentskandidaten populair zijn. Ik maak afspraken, geniet van de aardige mensen en zie de candidates vooral handen schudden, breed lachen en hun standaardspeech houden. Voor een naïeve stagiair is het duidelijk: dit is de gedroomde democratie.

VIDEO: Een overzicht van de voorverkiezingen in Iowa in 2000

De sfeer tijdens de voorverkiezingen is gemoedelijk. De schema’s staan keurig op de campagnewebsites, de pers is welkom en krijgt koffie in een plastic bekertje. Gretig pak ik een tweede roze donut. De campagnebussen ploegen door de sneeuw van dorp naar gehucht en overal staan enthousiaste vrijwilligers te wachten, klaar om stickers uit te delen of vrolijke leuzen te scanderen. De kandidaten - Bush, Bradley, Gore en Forbes - zijn nog benaderbaar. Dat wil zeggen, voor mensen met een beetje lef. Trillend en twijfelend sta ik met een wegwerpcamera in mijn handen, op een paar meter afstand van de glimlachende Bush. Ik durf niet en weg is hij.

2004: Bush vs Kerry

Vier jaar later is alles anders. Het land is nerveus en het draait maar om één ding: de strijd tegen terrorisme. De wereld is boos op Bush vanwege de oorlogen in Afghanistan en Irak. Aan de ene kant snap ik dat. Maar ik deel ook de woede en voel de tranen van mensen als ze vertellen hoe diep het litteken van 9/11 is. Deze verkiezingen gaan ook over mijn toekomst, zo voelt het. Ook mijn Amerika lag die septemberdag onder vuur.

Te gast op een paardenranch op de grens van Texas en Oklahoma volgen we met een team van de NOS een van de presidentiële debatten. Joe zit samen met dorpsgenoot en lokale tandarts Glenn op de royale leren bank. Budweiser en nootjes staan op tafel. Op televisie schilderen Republikeinse campagnespotjes tegenkandidaat en Democraat John Kerry af als een softie. Je bent voor Amerika of je bent tegen ons, zegt Bush. America First is het credo, zeker nu het land onder vuur ligt. Dat snap ik.

Op het weblog van de NOS, ons reisdagboek, schrijf ik over de avond. ,,Als het om de strijd tegen terrorisme gaat, vertrouw ik Bush gewoon meer dan Kerry”, zegt paardenfokker Joe. „Ja, maar kijk eens naar hoeveel schade hij heeft toegebracht aan het imago van ons land” werpt Glenn tegen. „Ik vind dat de president minstens even slim moet zijn als ik. En dat idee heb ik niet als ik Bush zie en hoor.” Joe staat juist achter Bush omdat de president overkomt als een gewone man. Maar, verzekert hij ons: „Over 80 procent van de onderwerpen denken Joe en ik hetzelfde. We zijn tenslotte allebei Amerikaan en trots op ons land.”

VIDEO Bush en Kerry in debat (2004)

Onderhuids staat die gedeelde trots onder druk. De oorlog in Irak splijt de bevolking, de kloof verbreedt. In voorsteden door het hele land voelen mensen de grond onder hun voeten wegzakken door de economische crisis. In Florida filmen we wijken met splinternieuwe huizen, leeg. Ze worden onbeheerd achtergelaten door wanhopige bewoners die de rekeningen niet meer kunnen betalen. Jonge kiezers willen verandering, een betaalbare ziektekostenverzekering, een baan en een toekomst. Is dat mogelijk? Yes we can, antwoordt een jonge senator uit Illinois hoopvol.

2008: Obama vs McCain

Bij binnenkomst in de sporthal zie ik collega’s van Nederlandse kranten. Iemand heeft een kind meegenomen, om later te kunnen zeggen dat ze erbij waren. Shit, denk ik meteen, had ik mijn dochter ook… Maar daar is geen tijd voor. Het is overvol. Senator Edward Kennedy heeft bolle wangen en een zilveren coupe. Hij spreekt en de zaal zwijgt. „Er is een nieuwe landelijke leider die Amerika een ander soort campagne heeft gegeven, eentje die niet gaat over hemzelf maar over ons allen.”

Ineens stond het op alle blogs in de stad: senator Edward Kennedy gaat aankondigen dat hij zijn steun geeft aan nieuweling Barack Obama. Een enorme dreun voor Hillary, de gedoodverfde kandidaat van de Democratische Partij. Kennedy is de broer van legendes John F. Kennedy en Robert Kennedy. Van mijn keukentafel naar de plek waar deze twee politici geschiedenis schrijven, het is nog geen twee kilometer lopen.

VIDEO: Kennedy spreekt zijn steun uit voor Obama (2008)

Het is onmogelijk om niet overweldigd te zijn door die middag in de sporthal. Beelden en associaties flitsen door mijn hoofd. Ik denk aan hoe mijn moeder vroeger vol bewondering sprak over de belofte van JFK, aan de plaatjes van Elvis die ik draaide, aan Tour of Duty , The A-Team , Knight Rider , Dallas , Ronald Reagan, de Amerikaanse vlag, 9/11, Springsteen, Mellencamp, Martin Luther King, de Tea Party, de Burgeroorlog, de Bronx, de moord op Abraham Lincoln...

Ik ervaar de verkiezing van Obama als de inlossing van de Amerikaanse belofte, in gesprekken met buren in Washington of wanneer ik mijn kinderen naar hun Amerikaanse school breng. Het feit dat deze man met een gemengde achtergrond president kan worden moet het bewijs zijn dat Amerika een bladzijde heeft omgeslagen. Dat het land ondanks oorlogen en verdeeldheid toch vooruitgang boekt. Na eeuwen slavernij, rassenscheiding, onderdrukking, achterstelling en geweld tegen zwarte Amerikanen is er hoop op een andere toekomst. Toch?

2016: Clinton vs Trump

Zag iemand de overwinning van Donald Trump aankomen? Of beter gezegd, zag iemand de afstraffing van Hillary Clinton aankomen? Ik? Nee, ook niet. Alhoewel. Achteraf had ik beter moeten luisteren naar de serveerster en de barkeeper van mijn charmante hotel met krakende vloeren op 1739 N Street in Washington.

In oktober van 2016 ben ik een maandje terug in de stad om de correspondenten van de NOS te ondersteunen, stukken te schrijven en verkiezingsreportages voor te bereiden. De herverkiezing van Obama in 2012 ging bijna geruisloos voorbij. Acht jaar Obama heeft de stad niet wezenlijk veranderd. De daklozen zitten net als een paar jaar eerder nog steeds bij de roltrappen, er gaan nog steeds Amerikaanse soldaten naar Afghanistan en Irak - en nu ook naar Syrië. Er zijn nog steeds veel mensen zonder zorgverzekering. De puinhopen van de kredietcrisis worden langzaam opgeveegd.

En het land? Hardlopend langs de statige monumenten in de binnenstad lijkt het alsof de VS de balans hebben hervonden. Het is een zondagmiddag in de herfst, mensen lachen. Toeristen klimmen uit talloze bussen. Via het Vietnam Memorial ren ik de trappen op van het Lincoln Monument, de zetel van Abraham Lincoln, de grootste president. Ik denk aan iedereen die ik sprak de afgelopen weken, aan de televisiezenders die het zeker lijken te weten. Al klimmend ontwijk ik soepel een poserend gezin.

Progressief Amerika rekent zich rijk met de gedachte aan de eerste vrouwelijke president. Het dédain van de koploper. De laatste tredes. Ook ik kan me niet voorstellen dat bullebak Trump dit gevecht wint, zondigend tegen alle verkiezingsregels. Hij beledigt vrouwen en minderheden. Wat kan er fout gaan voor Hillary? Bovenaan de trappen draai ik me om, kijk uit over de stad en denk nogmaals aan het gesprek van de avond ervoor dat me niet loslaat.

,,You know” ,had de barkeeper van het hotel aan het einde van zijn dienst gezegd. Hij pakte een kruk en kwam naast me zitten. Hij was geboren in Costa Rica en woonde nu een paar jaar in Amerika. ,,Natuurlijk hoor ik alle lelijke dingen wel die Trump zegt over Latino’s. Dat we moordenaars en verkrachters zijn. Dat hij die muur wil bouwen bij de grens met Mexico. Toch stem ik op hem. Ik hou er wel van als iemand dat zootje hier eens opschudt. Alles beter dan die corrupte Hillary.”

Zijn collega, een serveerster uit Mongolië, kwam erbij zitten. ,,Ze zeggen dat ik op haar moet stemmen omdat ik een vrouw ben. Dat ik solidair moet zijn. Fuck it . Alles is beter dan die trut van een Hillary. Trump is grof en gaat ruw met vrouwen om. Maar hij is wel eerlijk. What you see is what you get.”

Achteraf waren er genoeg signalen voor een overwinning van Donald Trump. De manier waarop al onze verzoeken voor interviews met al zijn lokale campagnemedewerkers in Florida vrijwel altijd werden afgewezen. Mensen durfden niet te zeggen wat ze werkelijk stemden tegen opiniepeilers. Het uitzinnige enthousiasme van het publiek bij de grote campagnebijeenkomsten. En de les van de hotelbar: Latino’s zijn niet per definitie tegen Trump; vrouwen stemmen niet automatisch op Hillary. The Donald was een popster, net als Obama.

VIDEO: inwoners van West-Virginia steunen Trump door dik en dun (2016)

De campagne van 2016 , snap ik later pas, was een eerbetoon aan de Genegeerde Staten van Amerika, een ode aan de harde werkers die het zat waren om constant sorry te zeggen voor hun conservatieve opvattingen in een veranderende wereld. Maar de overwinning van Trump was vooral een tegenreactie op de Obamajaren waarin de jonge president (ook mijn) torenhoge verwachtingen niet waar kon maken en te vaak te ver voor de troepen uitliep.

2020: Trump vs Biden

Het informele wereldleiderschap van Trump bereikt ook Friesland. Grofheid lijkt de nieuwe norm. Onredelijke tegenstanders van coronamaatregelen volharden in hun koppige eigen gelijk omdat het Witte Huis laat zien dat die strategie werkt. Framen, ontkennen en stug je eigen waarheid volhouden. In de protesterende boeren op het terrein van de krant herken ik een felheid die ik ook zag tijdens demonstraties tegen de ziektekostenverzekering van Obama. Niet geïnteresseerd in het perspectief of de argumenten van de ander, de grondhouding is boos en verongelijkt. Ik volg de campagne vanuit Leeuwarden hoofdschuddend, met licht ongeloof. Alternatieve feiten, leugens, ondermijning van de pers. Hoe kan een president zo weinig respect voor zijn ambt tonen?

VIDEO: Trump ondermijnt de pers (2017)

Tegelijkertijd probeer ik me steeds te verplaatsen in de kiezers die de president hartstochtelijk steunen. Donald Trump is een onorthodoxe, megalomane narcist zonder respect voor democratie. Maar zijn kiezers zijn niet gek, sneu of racistisch - al vinden sommige extreme groepen het heerlijk om de ruimte te pakken die de president hen geeft. Ze uiten hun zorgen. Trump is de held van de ongehoorden. Hij geeft het deel van het land dat klappen heeft gekregen weer eigenwaarde terug. Hij houdt zich aan de beloftes die hij zijn kiezers deed. Geen nieuwe oorlogen, wel belastingverlaging en conservatieve rechters. Staal, olie en red white and blue .

Een deel van het land wil geen groene toekomst, buitenlandse militaire avonturen of sociale experimenten. Ze willen een fatsoenlijk huis, een baan en een toekomst voor hun kinderen. Of gewoon iets te eten en een stap omhoog uit de armoede. De zorgen van de Trump-kiezers zijn ook in het Amerika van Joe Biden nog levensecht.

De rest van de wereld mag bij voorbaat juichen over de aanstelling van president-elect Biden, de grootste opdracht van de nieuwe fragiele president is om zijn eigen verdeelde huis op orde te brengen. Van de boerenvlaktes in Iowa tot de achterwijken van Washington, DC.

Je kunt deze onderwerpen volgen
Buitenland
Presidentsverkiezingen VS
Aanrader van de redactie
Fotoserie
Plus artikel gelezen
Je las zojuist een artikel.
Onbeperkt PREMIUM-artikelen lezen?

Lees nu PREMIUM vanaf € 1,15 per week. Je krijgt dan onbeperkt toegang tot al onze artikelen, video’s, columns en meer.

Probeer PREMIUM direct