Een nietsontziende fraudejacht, gecombineerd met genadeloze terugvordering waarbij tienduizenden ouders in de schulden raakten en de dupe werden van hun eigen overheid. De keiharde conclusies van de Kamer over dat wat de toeslagenaffaire is gaan heten, zorgen ervoor dat het kabinet-Rutte III in het zicht van de haven strandt. Het is de politieke climax van een proces jarenlang voor gigantisch leed heeft gezorgd.

Dit is een bewerkte versie van het verhaal dat is geschreven voorafgaand aan de parlementaire ondervraging over de toeslagenaffaire in november.

Hoe kan het dat nooit iemand de signalen op heeft gepikt dat de overheid haar eigen burgers onterecht veel te hard aanpakte? De toeslagenaffaire, die nu zowel het kabinet als PvdA-leider Lodewijk Asscher de kop kost, is een aaneenschakeling van jarenlang beleid waarbij de overheid over het hoofd ziet wat voor ellende het bij mensen veroorzaakt.

2013: botte bijl na Bulgarenfraude

De Bulgarenfraude, die toenmalig staatssecretaris van Financiën Frans Weekers bijna de kop kost, is de laatste druppel in een emmer die al een tijdje overloopt. Bulgaren die zomaar op grote schaal zorg- en huurtoeslag kunnen aanvragen, het is het zoveelste voorbeeld van toeslagen die misbruikt worden.

Er moet een strengere aanpak komen. Daarom gaat de Belastingdienst bij de toeslagen aan de slag met een Combiteam Aanpak Facilitators, of kortweg CAF. „Nu hebt u er weer een afkorting bij”, zegt Eric Wiebes in 2014. Hij is de alsnog gesneuvelde Weekers inmiddels opgevolgd als staatssecretaris van Financiën.

Gastouderbureaus

Het idee is om ’facilitators’ aan te pakken. Dus niet één fraudeur, maar een organisatie die tientallen of honderden ’helpt’ met frauderen. In het geval van de kinderopvangtoeslag zijn dat bijvoorbeeld gastouderbureaus. „Dat helpt enorm”, prijst Wiebes in 2014 in de Tweede Kamer de nieuwe aanpak. „Het is een heel effectief, maar ook een heel efficiënt instrument.”

Het zijn achteraf gezien behoorlijk ongelukkige woorden. Want juist bij die CAF-aanpak gaat het in de toeslagenaffaire helemaal fout. De aanpak blijkt extreem bot, waardoor ook onschuldige mensen de dupe worden.

Ouders uit huis gezet

Zo wordt vooraf al ingecalculeerd dat twintig procent van de aanpak mensen zal raken die helemaal niks misdaan hebben. Ambtenaren hanteren het motto ’bij twijfel altijd afwijzen’, en spreken schertsend van ’afpakjesdag’.

Het zwaarste middel dat ze hebben is om mensen van ’opzet/grove schuld’ te beschuldigen. Wie dat stempel krijgt, staat meteen als fraudeur in de boeken en heeft geen recht meer op een betalingsregeling bij het terugbetalen van de bakken geld. Het leidt bijvoorbeeld tot het invorderen van auto’s en het uit huis zetten van deze groep gedupeerde ouders.

2014: Wiebes legt vinger op zere plek

De nietsontziende aanpak van de Belastingdienst, die onterecht duizenden ouders als fraudeurs bestempelt, springt het meest in het oog. Maar daaronder ligt een dieper probleem verstopt in de wetgeving, dat eraan bijdraagt dat de fiscus de ouders met die jacht zo diep in de financiële ellende stort.

De Belastingdienst mag namelijk zelfs bij het kleinste foutje van ouders meteen de toeslag voor een heel jaar terugvorderen. Bijvoorbeeld als iemand zijn eigen bijdrage niet betaalt, maar ook als iemand een verkeerd aantal opvanguren heeft doorgegeven. Door het keiharde mechanisme en de gigantische bedragen die ouders als voorschot bij de kinderopvangtoeslag krijgen, moeten ze na zo’n kleine fout al snel tienduizenden euro’s terugbetalen.

Oplossing komt er niet

Dat valt ook Wiebes op. „Als minder ingewijde vraag je je af waarom het hele bedrag wordt teruggevorderd”, schrijft hij al in 2014 als kanttekening bij een ambtelijke notitie, waar Follow The Money over publiceert. De VVD’er legt de vinger op de zere plek.

Ambtenaren van Wiebes en PvdA’er Lodewijk Asscher – als minister van Sociale Zaken dan verantwoordelijk voor het beleid rond de kinderopvangtoeslag – werken vervolgens zelfs aan een oplossing voor het probleem. Maar die oplossing komt er niet.

2017: ambtenaar luidt noodklok

De kanttekening van Wiebes is niet de eerste, en ook niet de laatste keer dat er aan de bel wordt getrokken over de harde terugvordering. In 2009 zet de landsadvocaat al vraagtekens bij deze werkwijze. In het voorjaar van 2017 komt er een veel duidelijker signaal. Nota bene van een ambtenaar van het ministerie van Financiën, die hard de noodklok luidt.

Het gaat om het zogenoemde CAF 11-dossier, uitgerekend de zaak die de toeslagenaffaire twee jaar later aan de oppervlakte brengt. In klinkklare taal stelt de ambtenaar dat de Belastingdienst niet zorgvuldig genoeg is, in strijd met de regels handelt en rechtsbeginselen schendt. „Hoe is het mogelijk”, vraagt ze zich meerdere malen af.

’Niemand deed wat. Hoe dan?’

Het vernietigende memo, dat pas een paar weken geleden openbaar is geworden, wordt in de ambtelijke top uitgebreid besproken, maar bereikt nooit staatssecretaris Wiebes of zijn opvolger Menno Snel. En het leidt ook nauwelijks tot een andere aanpak van de gedupeerde ouders.

„Iedereen kende dus het explosieve memo dat de Belastingdienst fout zat. En niemand deed wat. Hoe dan?”, vraagt het inmiddels ’moedeloze’ CDA-Kamerlid Pieter Omtzigt zich af.

2019: emotie in Kamer, Snel vertrekt

In 2019 barst de politieke bom voor het eerst, na publicaties van Trouw en RTL Nieuws. Het leidt tot een aaneenschakeling van spoeddebatten, waarbij de emoties steeds hoger oplopen. Sommige ouders houden het begin december 2019 tijdens een zoveelste debat niet meer. „Mijn hele leven is naar de klote”, schreeuwt een gedupeerde ouder vanaf de tribune, waarop hij huilend wegloopt.

De druk op staatssecretaris Menno Snel (Financiën) wordt alsmaar groter. Een groot deel van de oppositie vindt dat hij niet genoeg doet om schoon schip te maken. Snel heeft al een aantal moties van wantrouwen overleefd, dankzij steun van GL en SGP. Maar als ook die partijen laten doorschemeren het niet meer te zien zitten, kiest Snel vlak voor de kerst eieren voor zijn geld. Bij een volgend spoeddebat stapt hij al aan het begin op.

De weer massaal aanwezige ouders blijven vertwijfeld en met vragen achter. Ze zijn bang vergeten te worden als een nieuwe staatssecretaris weer helemaal vanaf nul moet beginnen in het dossier. Een paar ouders blijven met SP-Kamerlid Renske Leijten nog in de Tweede Kamer achter om kerstpakketten te maken voor andere gedupeerden. Minister Wopke Hoekstra, na het vertrek van Snel ineens de verantwoordelijke, spreekt ze die avond in de coulissen van de Tweede Kamer nog wat moed in. Hij belooft ze ’met enorm tempo’ aan de slag te gaan met een compensatie.

2020: woede blijft ondanks 500 miljoen

Na het vertrek van Snel stapelen de ontwikkelingen zich eerst snel op. Zo maakt Hoekstra bekend de Belastingdienst in stukken te knippen en de afdeling toeslagen apart te zetten. De minister gaat samen met premier Mark Rutte op een speciale avond nog in gesprek met honderden gedupeerde ouders. De premier heeft er zelfs een traan om gelaten, zegt hij na afloop, want bij al die verhalen had ’geen normaal mens het droog gehouden’.

D66 schuift in januari twee vervangers van Snel naar voren, waarvan Alexandra van Huffelen zich alleen maar op de toeslagen hoeft te richten. Zij krijgt in totaal 500 miljoen euro los binnen het kabinet om de gedupeerde ouders te compenseren, aan de hand van een commissie onder leiding van oud-minister Piet Hein Donner.

’Honderd jaar’

De compensatie gaat ook traag. In plaats van duizenden, zijn eind vorig jaar pas honderden ouders gecompenseerd. In de Tweede Kamer begint de woede bijna om te slaan in vertwijfeling. „Ik weet niet waar ik moet beginnen”, verzucht SP’er Leijten. Ook CDA-Kamerlid Omtzigt weet niet weer waar hij het moet zoeken. „Wat is er hier gebeurd”, verzucht hij. „In dit tempo doen we er honderd jaar over.”

Je kunt deze onderwerpen volgen
Binnenland
Plus artikel gelezen
Je las zojuist een artikel.
Onbeperkt PREMIUM-artikelen lezen?

Lees nu PREMIUM vanaf € 1,15 per week. Je krijgt dan onbeperkt toegang tot al onze artikelen, video’s, columns en meer.

Probeer PREMIUM direct