Verloren gewaande filmscène met Stan Laurel gevonden in Fries Film Archief (+video)

Jurjen Enzing herkende een gezicht op een oude film die in het Fries Film Archief lag. Zo vond hij een verloren gewaande scène terug met komiek Stan Laurel.

Het gaat er wreed aan toe in Detained, een korte, humoristische film uit 1924 met Stan Laurel. Slapstick is altijd hardvochtig, het is humor rond mensen die in openstaande putten vallen, ergens tegenaan botsen, achterna gezeten worden, klappen krijgen.

In Detained zit de komiek (toen 34 jaar en nog niet zo beroemd als hij zou worden toen hij later een duo ging vormen met Oliver Hardy) in de gevangenis. Door meer geluk dan wijsheid kan hij zijn cel uitlopen en belandt hij in een kamer met een elektrische stoel.

Hij krijgt, na veel ditten en datten, een schok die hem dwars door een stenen muur lanceert, precies met zijn hoofd in een strop, die buiten klaar hangt aan een galg. Zijn hoofd blijft erin hangen, maar door het gewicht van zijn lijf rekt zijn nek uit tot zijn benen op de grond komen. Er verschijnt een tekst (op 1 minuut 35): ,,Mijn hals, ik mag wel oppassen, dat de rek er niet uit gaat.''

Detained. Een korte, humoristische film uit 1924 met Stan Laurel (vergelijking van de versie die nog overgebleven was en de filmrol die bij Slieker gevonden is. Gebruikers van de smartphone-app klikken hier).

Laurel weet zich te bevrijden en komt dan weer in een andere benarde situatie.

Ziedaar: the hanging scene. Kenners van het werk van de komiek namen lange tijd aan dat die verloren was, maar hij is teruggevonden tussen de nitraatfilms van het Fries Film Archief. ,,This is very exciting news’’, liet James L. Neibaur al weten, een van de schrijvers van Stan without Ollie, een overzicht van de solofilms van Stan Laurel. In dat boek wordt de verdwenen scène genoemd.

Bekend gezicht

Het Fries Film Archief – het oudste regionale filmarchief van Nederland, dit jaar dertig jaar – profiteert mee van het Deltaplan Digitalisering, een provinciaal fonds van 5 miljoen euro om Fries erfgoed te digitaliseren en voor iedereen toegankelijk te maken.

Filmhistoricus Jurjen Enzing bekeek daarvoor de nitraatfilms uit het archief, voor zover die het toelieten. Want nitraat is broos, vergankelijk en zeer brandbaar. Toen hij vorig voorjaar een van de filmrollen bekeek – een titel stond er niet op, wel tussentitels – dacht hij: ,,Hee, een bekend gezicht.’’ De man leek sterk op Stan Laurel. Elif Rongen-Kaynakçi, curator stomme film bij EYE in Amsterdam gaf hem gelijk.

De filmspoel met Detained

De film laat goed zien hoezeer Laurel schatplichtig was aan Charlie Chaplin, zijn beroemde collega met wie hij wel had samengewerkt. De overdreven expressieve manier van acteren, het gekke loopje. Maar iets van de latere wederhelft van Oliver Hardy – de dikke en de dunne werden ze genoemd – is ook te herkennen. Niet alleen omdat hij hier ook al een bolhoed draagt en een vlinderdasje, maar ook omdat de scènes waarin hij met een ander samenwerkt het grappigst zijn.

De filmrol was, met andere films, ingebracht door verzamelaar Dirk Swierstra, die bekend werd vanwege zijn indrukwekkende verzameling ansichtkaarten van Leeuwarden. De films kwamen uit de nalatenschap van fotozaak Van Kampen in de Sint Jacobsstraat in Leeuwarden.

Van Kampen had de films kort na de Tweede Wereldoorlog op de kop getikt met het idee ze te gaan vertonen, maar kwam er pas na bezorging achter dat ze 35 millimeter waren – het gangbare bioscoopformaat – en niet 16 millimeter, het formaat van de thuisvertoner. Tot in de jaren zeventig lagen ze ongezien op zolder en in de kelder.

Na wat speurwerk vond Enzing uit dat het om Detained gaat, een van de twaalf korte films die Laurel maakte met filmproducent Joe Rock. Rock was een producent die wist wat hij wilde. Hij zag de potentie van Laurel, maar wilde Laurels vriendin, actrice Mae Dahlberg, er onder geen voorwaarde bij. Eerst legde hij Laurel een contract voor dat zij in geen enkele van zijn films zou optreden. Toen ze daar moeilijk over deed bood hij haar een paar duizend dollar onder de voorwaarde dat ze terug zou gaan naar haar moederland Australië. Haar bootticket betaalde hij ook, want als hij iets deed, deed hij het goed.

‘Kapotgehakt’

Detained duurde twintig minuten: twee filmrollen lang. In later tijd werd de film voor thuisgebruik ingekort, zodat er nog geen kwartier overbleef. Dat is, zeker bij zwijgende films, niet ongewoon, daar werd later maar raak in geknipt, zowel voor thuisgebruik als later voor televisie. Het was een van de redenen waarom Stan Laurel ze zelden terugkeek, zou hij in een interview zeggen. ,,Alles wordt kapotgehakt, het verknoeit alle belangrijke scènes.’’

Beeld uit de film Detained.

Die korte versie bleef bewaard, de langere niet. Verschillende scènes gingen zo verloren, van die ophanging is alleen een beschrijving overgebleven. Enzing las dat, maar op de film die hij had teruggevonden was die ophanging toch werkelijk te zien. Dit kon wel eens een grote vondst zijn.

Het FFA zocht contact met het Franse bedrijf Lobster Film, dat veel stomme films restaureert en uitbrengt. ,,We hadden de keus om met het fragment naar Lobster Film te gaan, of naar de Library of Congress (de nationale bibliotheek van de Verenigde Staten, red.)’’, zegt Enzing. ,,Maar de Library of Congress werkt heel traag, dan duurt het zo zes jaar voor er iets mee gebeurt.’’

Nu niet. Er is een negatief gemaakt van de 8 minuten film die in het archief zijn teruggevonden en met behulp van die beelden en de versie van Detained die Lobster Film al bezat is er een nieuwe versie gemaakt. De kosten droeg het Parijse filmbedrijf.

De versie die er nu is, is nog niet die van de volledige20 minuten, want het FFA heeft alleen de tweede akte, maar toch is hij nu een minuut of 16.

Geen gek resultaat, voor een film van bijna een eeuw oud.

De dikke en de dunne

Stan Laurel (links) en Oliver Hardy

De Britse komiek Stan Laurel (echte naam: Arthur Stanley Jefferson, 1890-1965) en de Amerikaanse Oliver Hardy (echte naam: Norvell Hardy, 1892-1957) werden in 1927 min of meer toevallig aan elkaar gekoppeld. Een komisch filmduo was geboren dat razendsnel bekend werd en de ene na de andere succesfilm maakte. Meer dan honderd korte en zo’n 27 lange.

Ook in Nederland waren ‘de dikke en de dunne’ al snel zo populair dat kranten ze bij naam noemden. ,,Het voorprogramma was eveneens goed verzorgd en vergastte de aanwezigen op een ‘talkie’ van Laurel en Hardy, waarom is gegierd’’, schreef de Leeuwarder Courant in 1930.

Net als Charlie Chaplin, wiens vervanger hij soms was bij optredens, kwam Stan Laurel uit de Britse music hall-traditie. Op zijn zestiende stond hij al op het podium, op zijn twintigste kwam hij bij het theatergezelschap van Fred Karno, waar Chaplin ook bij was aangesloten, en met Chaplin vertrok hij naar Amerika. Daar stond hij ook op het podium, maar geleidelijk kwam daar de film voor in de plaats en het succes met Oliver Hardy.

De mannen waren heel verschillend, maar raakten goed bevriend. ,,We hadden verschillende hobby’s’’, zou Laurel jaren later zeggen. ,,Hij hield van paarden en golf. Mijn hobby’s zijn algemeen bekend, ik ben met ze allemaal getrouwd.’’ (Laurel is vijf keer getrouwd, met een van zijn vrouwen trouwde hij zelfs twee keer.)

Het duo ging door tot in de jaren vijftig – iets waar Laurel later spijt van zou hebben. ,,We zijn te laat gestopt’’, heeft hij wel eens gezegd. Hij stopte met acteren na de dood van Hardy in 1957, een zware slag voor hem.

Zijn laatste jaren sleet hij op een flatje met een slaapkamer in Los Angeles met uitzicht op de oceaan, met een pensioentje van de Amerikaanse acteursvakbond. ,,Het was een geweldig leven, en ik ben blij dat ik mensen hun zorgen kon laten vergeten, maar het zou fijn zijn geweest als ik er ook wat geld mee verdiend had. Ik klaag niet, ik heb alles wat ik wil in dit appartementje.’’

In 1965 overleed hij aan de gevolgen van een hartaanval. Zijn veel jongere collega-komiek Dick van Dyke hield een speech bij de begrafenis, en haalde daarbij aan dat de overledene hem had gezegd het niet te ernstig te maken. ,,Als iemand op mijn begrafenis een droevig gezicht trekt, praat ik nooit weer met hem’’, had Laurel gewaarschuwd.

Vertoningen

De ‘nieuwe’ versie van Detained is morgen om half drie in het Leeuwarder filmhuis Slieker te zien, met inleidingen van Jurjen Enzing en Syds Wiersma van het Fries Film Archief. Zondag om half twee gebeurt dat nog een keer. Maandag tot en met woensdag is de film er zonder inleiding te zien. Ook wordt hij zondag vertoond in Eindhoven, tijdens het Nederlands Silent Film Festival en het volgende weekeinde tijdens de Sneker Film Winter.

www.sliekerfilm.nl

Toon reacties

Mis niets van het regionale nieuws. Ontvang onze dagelijkse nieuwsupdate, helemaal gratis.

Meer dan 22.249 nieuwsbriefabonnees

Je kunt je op elk moment weer uitschrijven

Lees hier ons privacy statement