Oranjekoek: Omhooggevallen gebak voor de armen

De oranjekoek, dat typisch Friese gebak. heeft een lange geschiedenis, die teruggaat tot de oude Germaanse volkeren. Maar amandelspijs en slagroom zijn van later datum.

Een enkele bakker maakt ze rond. Of ovaal. Of, zo rond Valentijnsdag, hartvormig. Maar doorgaans is de oranjekoek vierkant. Heeft dat misschien te maken met de bakkerskist? Dat is een houten kist, vierkant uiteraard, waar je heel goed een oranjekoek in kon vervoeren. Je schoof ’m er zo in. Was de oranjekoek op, dan bracht de klant die kist terug.

,,Tige duorsum, miskien soene wy it wer ynfiere moatte’’, zegt Aeltsje de Groot van bakkerij Nico en Aeltsje de Groot in Stiens. ,,Hea , dêr ha ik eins nea by stilstien, dat de oranjekoeke miskien krekt dêrom fjouwerkant is.”

Anijs is typisch Fries

De oude Germanen hadden al een soort ‘feestkoeken’ voor op hoogtijdagen. Vaak gemaakt van rogge, honing en kruiden. Vooral in koeken die bij de geboorte van weer een nieuw Germaantje genuttigd werden, verwerkten de bakkers van toen graag anijs, goed voor de moedermelk en nog altijd een belangrijke smaakmaker in de hedendaagse oranjekoek. ,,Anys is wol typysk Frysk”, zegt Aeltsje de Groot. ,,Dat sit ommers ek yn Fryske dúmkes.”

Nico de Groot legt vruchtjes.
 

Die oude Germanen zullen het niet over ‘oranjekoek’ hebben gehad als ze zo’n koek bestelden (of, ook niet onwaarschijnlijk, zelf bakten). Die naam komt immers van de oranjesnippers in het deeg: geconfijte stukjes, of snippers, sinaasappelschil. En die sinaasappel kwam pas rond de zeventiende eeuw in omloop, in deze contreien. Er zal vast ook een verband zijn met de Oranje-Nassaus en hun band met Leeuwarden en Heerenveen.

Roel Boonstra toont zijn oranjekoek.

Die oranjesnippers waren een poging om de oranjekoek wat luxer te maken, wat feestelijker. Daar hielp ook het laagje roze suikerfondant aan mee en, uiteraard, de sierlijk opgebrachte crème – gemaakt van boter en suiker. De koek zelf werd inmiddels gemaakt van ‘kookdeeg’, zo weet bakker Roel Boonstra uit De Knipe te melden. Daarin wordt suiker met vocht gebonden. Meer suiker, minder boter.

Inderdaad, de oranjekoek is een machtig stuk gebak. Niet luchtig, niet zacht, maar massief en met een stevige structuur. ,,Gebak foar de earmen”, zo noemt Boonstra dat. Armen die na het stuk oranjekoek bij de koffie nog lang door moesten werken op het land, zo stel je je dat voor.

Uitstraling oranjekoek is luxueuzer geworden

Welbeschouwd is de oranjekoek dus flink omhooggevallen. Of anders gezegd: onderwerp van een behoorlijk stuk sociale stijging. Die uitstraling werd des te luxueuzer door toevoeging van een laagje amandelspijs. Liefst de echte, al kom je wel eens de goedkopere variant tegen. Van witte bonen.

Dat spijslaagje is in de naoorlogse jaren tamelijk massaal in de oranjekoek gekropen – de ‘opgeande tiid’ die ons ook de slagroom opleverde. Je komt zo in het wild nog maar weinig oranjekoeken tegen zonder, al zijn er nog altijd klanten die om ‘ongevulde’ koek vragen.

Tot op de dag van vandaag heeft eigenlijk elke bakker zijn eigen recept, soms al generaties lang in de familie, en dat wordt ook nauwelijks uitgewisseld. ,,Wy hiene yn Winsum earst it resept fan ús foargonger, dy’t it wer fan syn skoanheit hie”, zegt Aeltsje de Groot. ,,Hjir yn Stiens brûkten wy earst it resept fan ús foargonger hjirre, mar doe krigen wy Winsumers yn de winkel dy’t harren oranjekoeke werom ha woene. Dat doe ha wy ús âlde resept mar wer oanholden.”

Reuze boeiend onderwerp, de geschiedenis van het bakkersvak. Wisten we bijvoorbeeld dat de kealle- poat, een wat meer profane koeksoort, eigenlijk bedoeld was om aan de goden te offeren, nadat het not done raakte om daar dieren voor te gebruiken?

Dit is het tweede artikel in een serie. De Leeuwarder Courant is op zoek naar de beste oranjekoek. U kunt uw favoriete oranjekoekenbakker opgeven via www.lc.nl/oranjekoek. De dertig meest genomineerde bakkers gaan door naar de proeverij in het atrium van het LC-gebouw op 12 september. Op de LC-nazomerfair te Oentsjerk wordt op 17 september de winnaar bekendgemaakt.

Toon reacties